چراغ سبز کشورهای حاشیه خلیج فارس به ترامپ در تنگه هرمز؛ آیا او راه کارتر را در پیش میگیرد؟
به گزارش نرخ روز، مقامات آمریکایی و منطقهای اعلام کردهاند که برخی از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به ایالات متحده و کشورهای اروپایی پیشنهاد دادهاند که با پرداخت هزینه برای تأمین امنیت در تنگه هرمز مخالفتی ندارند، هرچند همچنان از پذیرش کنترل ایران بر این آبراه خودداری میکنند. به گفته این مقامات، تفاوت بین این دو موضع ظریف است، اما با شعلهور شدن دوباره تنشها بین ایالات متحده و ایران، این تفاوت اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
اخیراً دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، ادعا کرده بود که کشتیها باید برای تأمین امنیت در این آبراه از سوی ایالات متحده هزینه پرداخت کنند. یک مقام آمریکایی در این خصوص اظهار داشت: «برای برخی از کشورهای خلیج فارس، هزینه واقعاً مهم نیست. این مبلغ از نظر مالی برای منافع آنها ناچیز است. آنها خواهان ثبات هستند.» مقام دیگری در منطقه نیز افزود: «کشورهای حاشیه خلیج فارس نمیخواهند ایران در مورد اینکه چه کسی میتواند از تنگه خارج و وارد شود، حق وتو داشته باشد. آنها نمیخواهند ایران وضعیت موجود را تغییر دهد. این عوارض یا پرداخت ناچیز است.»
جدا از تردیدهای حقوقی در زمینه ادعای ترامپ درباره دریافت عوارض از کشتیها در تنگه هرمز، چالش بزرگ درباره این پیشنهاد، چگونگی اجرای آن است. اکنون سیگنالهایی که کشورهای حلیج فارس بیسروصدا به چندین پایتخت غربی ارسال کردهاند، توضیح میدهد که چرا ترامپ ایده دریافت هزینه برای تأمین امنیت در تنگه هرمز را دوباره مطرح کرده است. اما اظهارات ترامپ به شدت با اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، که گفته بود «هیچ کشوری مجاز به دریافت عوارض یا هزینه» در آبراههای بینالمللی نیست، در تضاد بود. با این حال، ترامپ روز سهشنبه ادعای خود را پس گرفت و گفت که به جای هزینه، انتظار دارد کشورهای حاشیه خلیج فارس پول بیشتری در ایالات متحده سرمایهگذاری کنند. اما حتی تغییر موضع ترامپ، مفهوم سودبری ایالات متحده از کشورهای حاشیه خلیج فارس در ازای مدیریت امنیت ناوبری در تنگه هرمز را از بین نمیبرد. به نظر میرسد اظهارات ترامپ نشان میدهد که کشورهای حاشیه خلیج فارس حاضرند برای ثبات در تنگه هرمز، هزینه اقتصادی بپردازند.
با این همه، تحلیلگران تغییر موضع ترامپ در رابطه با پرداخت عوارض در تنگه هرمز را ناشی از سردرگمی او در پیشبرد رویکرد خود در قبال ایران توصیف کردهاند. بر اساس این گزارش، رئیسجمهوری که قدرتنمایی در عرصه جهانی را به مشخصه دوره دوم ریاستجمهوری خود تبدیل کرده، اکنون با رقیبی مواجه شده که تاکنون تسلیم اراده او نشده و درگیری ژئوپلیتیکیای را ایجاد کرده که نمیتوان از طریق پستهای تند در رسانههای اجتماعی یا تهدیدهای تعرفهای آن را رفعورجوع کرد.
توافقی که او با تهران برای توقف تنش منعقد کرد، توافقی ناشی از سوءتفاهم بوده و به نظر میرسد ترامپ اکنون نه استراتژی نظامی روشنی دارد و نه استراتژی دیپلماتیک. به گفته ولی نصر، استاد دانشکده مطالعات پیشرفته بینالمللی دانشگاه جان هاپکینز و مشاور سابق روسای جمهور و وزرای امور خارجه آمریکا در امور خاورمیانه: «او با کشوری روبرو شده است که حاضر نیست طبق قوانین او بازی کند؛ یعنی اینکه خم شوید و دست او را ببوسید و به او بگویید که چقدر بزرگ است و سعی کنید هر امتیازی را که مایل به دادن آن است، از او بگیرید.»
ماجراجویی بیپایان ترامپ در خاورمیانه به درس تازهای در مورد اینکه چرا این منطقه برای نسلها به چاهی برای جاهطلبیهای ریاستجمهوری تبدیل شده است. ابزارهای قدرتی که به پیشبرد منافع ایالات متحده در سایر نقاط جهان کمک میکنند، لزوماً در آنجا کار نمیکنند، همانطور که بسیاری از اسلاف او متوجه شدهاند. این امر به ویژه برای ترامپ ناامیدکننده بوده که از زمان بازگشت به قدرت، از رسیدن به خواستههایش لذت برده و حتی به خود میبالیده که ممکن است قدرتمندترین مرد تاریخ جهان باشد. اما در حالی که با موفقیت متحدان ناتو را برای افزایش هزینههای نظامی تحت فشار قرار داده، از شرکای تجاری امتیاز گرفته و اساساً با یک حمله کماندویی یک شبه ونزوئلا را تصرف کرده، مشخص نیست که بتواند در ایران به خواستههایش برسد.
به گفته سوزان مالونی، معاون اندیشکده بروکینگز: «رویکرد قهری ترامپ به جهان در دوره دوم ریاست جمهوریاش از مقداری شانس و تمایل گاه به گاه سایر کشورها برای تسهیل یک مسیر خروج بهره برده است. اما ۴۷ سال گذشته نشان از آن ندارد که تهران هم این مسیر را دنبال خواهد کرد.»
به گفته جان هانا، مشاور سابق امنیت ملی دیک چنی، معاون اسبق رئیسجمهور ایالات متحده، ترامپ با اقدام به «یک حمله گسترده برای نابودی کامل»، به وضوح ساختار قدرت جمهوری اسلامی را دست کم گرفته و ظرفیت آمریکا برای سرنگونی آن را بیش از حد ارزیابی کرده است. به گفته هانا: «با نگاهی به گذشته، این رویکردی بود که به وضوح بر اساس فرضیات به شدت ناقص بنا شده بود، و هیچ کدام از این فرضیات مخربتر از این اعتقاد آشکار رئیس جمهور نبود که حکومت ایران سست و آماده فروپاشی در اثر حملات هوایی و پستهای شبکههای اجتماعی است.» او افزود: «با تشدید این خطا، هیچ دستگاه امنیت ملی دقیقی در اطراف رئیسجمهور وجود نداشت که آماده باشد حقیقت را به قدرت بگوید و فرضیات نادرست او را بر اساس دانش و تجربه متخصصان واقعی سیاست خارجی، دفاعی و اطلاعاتی، به طور سیستماتیک زیر سوال ببرد.»
اکنون به نظر میرسد ترامپ در مورد چگونگی ادامه کار مطمئن نیست. او به استفاده از نیروی نظامی روی آورده و دستور از سرگیری محاصره دریایی در تنگه هرمز را داده است. او تهدید کرده که به کوه پیکاکس، یک سایت مستحکم در نزدیکی یکی از تأسیسات هستهای اصلی ایران، «یک حمله بزرگ و خوب» خواهد کرد. اما با توجه به مخالفت افکار عمومی با جنگ، او نشانه کمی از تمایل خود برای از سرگیری بمباران تمام عیاری که آغاز تنش بود، نشان داده است.
ترامپ مدعی است که مذاکرات بیشتری انجام خواهد شد، اما مشخص نیست مذاکراتی که قبلاً شکست خوردهاند، اکنون چگونه میتوانند به موفقیت برسند. در واقع، ترامپ فکر میکند که میتواند از طرف ایرانیها بیشتر دوام بیاورد، در حالی که ایرانیها تابآوری خود را بیشتر میدانند.
به گفته آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده سابق در خاورمیانه و عضو ارشد بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی: «ترامپ در مخمصه افتاده است و با یک دشمن سرسخت و ستیزهجو روبرو است که با اهدافش - حفظ نفوذ بر تنگه و تمایل تازه برای هژمونی بر خلیج فارس - او را گروگان گرفته است.» او با اشاره به جیمی کارتر و بحران گروگانگیری ۱۹۷۹-۱۹۸۱ افزود: «ایران میراث یک رئیس جمهور را لکهدار کرد و آنطور که اکنون به نظر میرسد، با گذشت زمان به نفع ایران، و نه به نفع ترامپ، میتواند میراث دیگری را لکهدار یا نابود کند.»
عباس میلانی، مدیر مطالعات ایران در دانشگاه استنفورد و محقق در موسسه محافظهکار هوور هم گفت: «فکر نمیکنم او در مورد ایران استراتژی داشته باشد. این مشکل اصلی است. او به طور غریزی به این مسائل نزدیک میشود و با دو هدف متناقض به آنها نزدیک میشود. از یک طرف، مدام میگوید ما میخواهیم با شما معامله کنیم و ایران را به یک اقتصاد شکوفا تبدیل کنیم و از طرف دیگر، میگوید: من تمدن شما را نابود خواهم کرد.»
جمعبندی نرخ روز
برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس به ایالات متحده اعلام کردهاند که آماده پرداخت هزینه برای امنیت در تنگه هرمز هستند، هرچند با کنترل ایران بر این آبراه مخالفند. این موضع، ایدهی ترامپ برای دریافت عوارض را احیا کرده، اما او بعداً از این موضع عقبنشینی کرده و خواستار سرمایهگذاری بیشتر کشورهای منطقه در آمریکا شده است. تحلیلگران معتقدند ترامپ در قبال ایران استراتژی مشخصی ندارد و با چالشهای جدی در مسیر پیشبرد اهداف خود مواجه است.
