تغییر اولویت راهبردی ایران؛ آیا بنبست تنگه هرمز پایان مییابد؟
به گزارش نرخ روز، به نظر میرسد مذاکرات مربوط به بازگشایی تنگه هرمز با بنبست دشواری مواجه شده است. همزمان با این بنبست دیپلماتیک، گزارشهای میدانی از ظهور آلودگیهای نفتی در نواحی نزدیک به تنگه هرمز خبر میدهند که میتواند پیامدهای زیستمحیطی وخیمی به دنبال داشته باشد.
یک مقام ارشد ایرانی اعلام کرده است که ایران و ایالات متحده همچنان بر سر تلاشها برای دستیابی به توافقی دائمی جهت پایان دادن به جنگ در خلیج فارس اختلاف نظر دارند. این مقام افزود که در مذاکرات برای احیای توافق موقت ماه ژوئن و تعیین جدول زمانی اجرای آن، هیچ پیشرفتی حاصل نشده است.
این اظهارات در حالی مطرح شد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، بار دیگر حملات لفظی شدیدی علیه سران ایران انجام داد؛ اقدامی که پس از حملات جدید به کشتیرانی در منطقه در روز سهشنبه، امیدها به حلوفصل بحران را بیش از پیش تضعیف کرد. مقام ایرانی مذکور گفت: «یکی از موضوعاتی که از طریق میانجیها در حال بحث است، بازگشت آمریکا به توافق موقت و تعیین یک جدول زمانی برای اجرای تعهدات است. در این موضوع مطلقاً هیچ پیشرفتی حاصل نشده است.»
ترامپ روز چهارشنبه ادعا کرد آمریکا «کنترل کامل» تنگه هرمز را در اختیار دارد. بااینحال، «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» که ایران برای مدیریت این آبراه ایجاد کرده، اعلام کرد که تنگه همچنان مسدود است و تا زمانی که شروط ایران پذیرفته نشود، بازگشایی نخواهد شد. این نهاد تأکید کرد: «ادعاها و پیامهای مکرر مقامهای آمریکایی مبنی بر اینکه تنگه هرمز دیگر مسدود نیست، واقعیت را تغییر نمیدهد. تنگه هرمز همچنان مسدود است و تا زمانی که شروط ایران پذیرفته نشود، بازگشایی نخواهد شد.»
ترامپ در طول این درگیری، مواضع متناقضی اتخاذ کرده و از یک سو تهدید به تشدید تنش کرده و از سوی دیگر مدعی شده است که توافق صلح قریبالوقوع است.
این مقام ایرانی گزارش روز چهارشنبه خبرگزاری آناتولی ترکیه را که به نقل از منابع دولتی پاکستان گفته بود ایران و آمریکا با تمدید دوره ۶۰ روزه تفاهمنامه اسلامآباد موافقت کردهاند، رد کرد. او گفت: «صحبتی از تمدید وجود ندارد، زیرا از دیدگاه ایران، اصلاً دورهای آغاز نشده که چیزی برای تمدید وجود داشته باشد. ایالات متحده ۴۸ ساعت پس از دستیابی به توافق موقت آن را نقض کرد و چند روز بعد از آن خارج شد.»
روز سهشنبه، در چند حادثه جداگانه، یک فروند بالگرد MH-60 نیروی دریایی آمریکا و یک بالگرد دیگر، طبق اعلام ارتش آمریکا، دو موشک هلفایر شلیک کردند. سنتکام اعلام کرد که نیروهای آمریکایی به یک کشتی باری که تلاش کرده بود برخلاف محاصره آمریکا از تنگه عبور کند، موشک شلیک کردهاند. آمریکا نیز ماه گذشته محاصره دریایی ایران را از سر گرفت.
قیمت نفت روز چهارشنبه ابتدا افزایش یافت اما سپس در معاملات پرنوسان تثبیت شد؛ این اتفاق پس از آن رخ داد که پیشبینیها درباره تقاضای نفت در سال ۲۰۲۶ کاهش یافت. نفت برنت حدود ۸۸ دلار در هر بشکه معامله میشد و نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز حدود ۸۳ دلار قیمت داشت.
در این شرایط، ارزیابی آمریکاییها این است که اولویت ایران از تسلیحات هستهای به تنگه هرمز تغییر کرده است. دو مقام آمریکایی گفتند که یک ارزیابی اطلاعاتی ارتش آمریکا نشان میدهد که اولویت راهبردی ایران از برنامه هستهای به تنگه هرمز تغییر کرده است. مقامهای نظامی به ترامپ گفتهاند که هرگونه عملیات برای تصرف یا بهدست گرفتن کنترل تنگه هرمز، طولانی، پرهزینه و مرگبار خواهد بود و هیچ تضمینی نیز برای پیروزی در آن وجود ندارد.
همچنین گزارش شده است که ایران برای اعمال نفوذ بر هرمز نیازی به شکست آمریکا ندارد و کافی است شرکتهای بیمه به این نتیجه برسند که عبور از این مسیر میتواند به حمله علیه کشتی منجر شود. در این شرایط، حتی اگر آمریکا از نظر نظامی بتواند مسیر را باز نگه دارد، شرکت کشتیرانی ممکن است اصلاً وارد آن مسیر نشود. پس از آتشبس ژوئن، هزینه بیمه برای عبور دوباره افزایش یافته و برای یک نفتکش، عبور از هرمز شاید تا ۱۰ میلیون دلار هزینه بیمه ایجاد کند.
در رابطه با تحولات دیپلماتیک مرتبط با تنگه هرمز، نشریهای به نقل از مقامهای دولت ترامپ مینویسد که صادرات نفت از طریق تنگه هرمز در حال افزایش است، اما تردد دریایی همچنان بهشدت کاهش یافته است.
تردد در تنگه هرمز همچنان بهشدت کمتر از سطح پیش از جنگ است. یک شرکت دادههای کشتیرانی اعلام کرد روز سهشنبه تنها ۱۴ کشتی از تنگه عبور کردند؛ درحالیکه این رقم در روزهای یکشنبه و دوشنبه ۱۲ کشتی بود. پیش از جنگ، روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند.
نکته مهم این است که شرکت مذکور اعلام کرده ۱۱ مورد از ۱۴ کشتی عبوری روز سهشنبه از مسیر تعیینشده توسط ایران استفاده کردند.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز سهشنبه گفته بود میانگین هفتروزه نفت خروجی از تنگه به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است. او روز چهارشنبه نیز از این آمار دفاع کرد و گفت بسیاری از شرکتهای خصوصی تعداد کشتیهای خروجی از تنگه را کمتر از واقعیت محاسبه میکنند، زیرا برخی کشتیها بهصورت مخفیانه از آبراه عبور میکنند. در مقابل، اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده است که در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ بهطور متوسط روزانه ۴.۹ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور کرده است.
تنش میان ایران و آمریکا بر سر نحوه مدیریت تنگه هرمز در حال افزایش است و اختلاف بر سر وضعیت این آبراه مانع دستیابی دو کشور به توافق تازه شده است.
شورای عالی امنیت ملی ایران روز شنبه مجموعهای از شروط را برای بازگشایی هرمز اعلام کرد که از جمله آنها عبارتاند از:
پرداخت غرامت جنگی؛
پایان تحریمها؛
پایان محاصره دریایی آمریکا؛
آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران؛
پایان جنگ در تمامی جبههها.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه گفت تهران در «مراحل پایانی» توافقی با عمان درباره چگونگی مدیریت تنگه قرار دارد، اما تأکید کرد که چنین توافقی جدا از موضوع بازگشایی خود آبراه است.
ترامپ روز دوشنبه شروط ایران را رد کرد.
این تحولات در حالی رخ میدهند که مذاکرات تهران و واشنگتن نیز پیشرفت چندانی نداشته است. روز سهشنبه به نقل از یک مقام ارشد ایرانی گزارش شده بود که اخیراً هیچ پیشرفتی در مذاکرات برای احیای توافق موقت ژوئن و تعیین جدول زمانی اجرای تعهدات دو طرف حاصل نشده است.
محسن رضایی، رئیس تازه شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز روز سهشنبه در دیدار با سفیر چین در تهران گفت: «تا زمانی که آمریکا رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد.»
بنابراین اختلاف اصلی در حال حاضر فقط بر سر این نیست که چه تعداد کشتی از هرمز عبور میکنند؛ بلکه بر سر این است که چه کسی عملاً اختیار تعیین شرایط و مسیر عبور کشتیها را دارد. واشنگتن میگوید کنترل تنگه را در اختیار دارد، درحالیکه تهران میگوید عبور کشتیها باید تحت شرایط و نظارت ایران انجام شود.
همزمان با ادامه تنشها در خاورمیانه، عمان با تهدید تازهای مرتبط با نفت روبهرو شده است. سازمان محیطزیست عمان هشدار داده که نشت نفت از یک نفتکش تحت تحریم حامل نفت خام روسیه، اکنون به برخی سواحل منطقه راس مدرکه در جنوبشرق این کشور رسیده است.
عمان اعلام کرده که تیمهای تخصصی را برای پایش نشت نفت، جلوگیری از گسترش آن و کاهش پیامدهای احتمالی به منطقه اعزام کرده است. بااینحال، این عملیات در شرایطی انجام میشود که عمان همزمان با تهدیدهای ناشی از جنگ و محاصره کشتیرانی در تنگه هرمز که تنها چند صد مایل با این منطقه فاصله دارد، مواجه است.
این سازمان در بیانیهای اعلام کرد که نوار ساحلی به طول حداکثر ۴۰ کیلومتر در اطراف راس مدرکه تحت تأثیر آلودگی قرار گرفته است. همچنین انتظار میرود این لکه نفتی طی ساعات آینده به سواحل جنوبی جزیره مصیره برسد. جزیره مصیره دارای اکوسیستمهای غنی ساحلی است و محل تخمگذاری چندین گونه لاکپشت دریایی محسوب میشود. نهادهای زیستمحیطی هشدار دادهاند که اگر نشت نفت همچنان گسترش یابد، میتواند به یک فاجعه زیستمحیطی تبدیل شود.
بر اساس گزارشها، نفتکش کارولین بزنژی در زمان به گل نشستن در ۳۰ ژوئن حدود ۸۰۰ هزار بشکه نفت خام روسیه حمل میکرد. این نفتکش توسط چندین کشور تحریم شده است؛ تحریمهایی که در چارچوب مقابله با آنچه «ناوگان سایه» روسیه نامیده میشود اعمال شدهاند. این ناوگان شامل مجموعهای از نفتکشهاست که برای دور زدن تحریمهای روسیه و انتقال و فروش نفت این کشور در بازارهای جهانی مورد استفاده قرار میگیرند.
این حادثه نشان میدهد بحران نفتی منطقه دیگر محدود به تنگه هرمز و خلیج فارس نیست. حتی مسیرهای جایگزین در دریای عمان نیز در معرض خطرات زیستمحیطی و امنیتی ناشی از جنگ و اختلال در حملونقل نفت قرار گرفتهاند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد تهران خواستار پرداخت غرامت بابت آلودگی آبهای خلیج فارس و مناطق پیرامون آن طی چند دهه گذشته است. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هر طرفی که از کشتیرانی تجاری از طریق تنگه هرمز بهرهمند میشود، هم از نظر حقوقی و هم اخلاقی موظف است خسارتهای زیستمحیطی واردشده به خلیج فارس و دریای عمان را جبران و برای رفع آنها اقدام کند.»
روز چهارشنبه، لایه ضخیمی از نفت در ساحلی در نزدیکی جزیره قشم و در مجاورت تنگه هرمز به ساحل رسید؛ موضوعی که بر اساس ویدئویی که موقعیت جغرافیایی آن تأیید شده، گزارش شده است.
پیشتر نیز گزارشهایی درباره پیامدهای بالقوه فاجعهبار نشت نفت در اطراف تنگه هرمز و خلیج فارس منتشر شده بود.
اظهارات بقایی عملاً موضوع خسارت زیستمحیطی خلیج فارس را به یکی دیگر از مطالبات ایران در بحران هرمز تبدیل میکند؛ یعنی تهران علاوه بر مطالبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی، اکنون بر جبران خسارتهای زیستمحیطی نیز تأکید میکند.
جمعبندی نرخ روز
تنگه هرمز با بنبست دیپلماتیک و آلودگیهای نفتی مواجه است و مذاکرات ایران و آمریکا برای توافق دائمی پیشرفتی نداشته است. ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد اولویت راهبردی ایران از برنامه هستهای به کنترل تنگه هرمز تغییر کرده است. ایران شروطی برای بازگشایی تنگه تعیین کرده که توسط آمریکا رد شدهاند، در حالی که نشت نفت از یک نفتکش تحریمشده در دریای عمان، ابعاد زیستمحیطی بحران را گسترش داده است. این تحولات نشاندهنده پیچیدگی فزاینده وضعیت در این آبراه حیاتی و پیامدهای گسترده آن بر امنیت و محیطزیست منطقه است.
