استخراج ارزش از خودروهای فرسوده؛ راهبرد جدید اروپا در برابر چین

به گزارش نرخ روز، صنعت خودروی اروپا در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری دریافته است که رقابت آینده تنها بر سر موتور، طراحی یا حتی برقی بودن خودرو نیست. امروزه، هزینه تولید، دسترسی به مواد اولیه و سرعت گردش منابع نیز به بخشی جدایی‌ناپذیر از این رقابت تبدیل شده‌اند. در همین راستا، مقررات جدید اتحادیه اروپا در مورد خودروهای پایان عمر، که با عنوان ELV Regulation شناخته می‌شوند، از ۱۴ اوت ۲۰۲۶ به مرحله اجرا درآمده‌اند. هدف اصلی این مقررات، ایجاد تحول در نحوه طراحی، تولید، جمع‌آوری و بازیافت خودروهاست تا از همان ابتدا، خودرو برای جداسازی قطعات، استفاده مجدد و بازیافت مواد آماده باشد. خودروسازان باید طراحی خودرو را به گونه‌ای انجام دهند که قطعات و مواد آن در پایان عمر خودرو، راحت‌تر جدا و بازیابی شوند. علاوه بر این، اطلاعات مربوط به نحوه خارج کردن و تعویض قطعات نیز باید به شکلی شفاف‌تر در اختیار زنجیره تعمیر و بازیافت قرار گیرد. اما شاید مهم‌ترین بخش این قانون، الزام مربوط به استفاده از مواد بازیافتی باشد. اتحادیه اروپا تعیین کرده است که خودروهای جدید از سال ۲۰۳۲ باید حداقل ۱۵ درصد پلاستیک بازیافتی داشته باشند. این سهم از سال ۲۰۳۶ به ۲۵ درصد افزایش پیدا می‌کند. کمیسیون اروپا همچنین قرار است اهداف مشابهی برای استفاده از فولاد و آلومینیوم بازیافتی تعیین کند که از سال ۲۰۳۳ اجرایی خواهند شد. این بدان معناست که خودروساز دیگر فقط مسئول ساخت خودرو نیست؛ بلکه باید از ابتدا به این فکر کند که مواد به‌کاررفته در خودرو، سال‌ها بعد چگونه دوباره وارد چرخه تولید خواهند شد. پشت این مقررات، تنها دغدغه‌های زیست‌محیطی قرار ندارد. اروپا بخش قابل توجهی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت خود را از خارج تامین می‌کند. در شرایطی که رقابت ژئوپلیتیک، اختلال در زنجیره تامین و رقابت با چین، امنیت صنعتی را به مسئله‌ای جدی تبدیل کرده است، هر کیلوگرم فولاد، آلومینیوم، مس یا مواد ارزشمندی که بتوان از یک خودروی فرسوده دوباره استخراج کرد، می‌تواند به معنای کاهش نیاز به واردات مواد اولیه باشد. اتحادیه اروپا صراحتا اعلام کرده که این مقررات با هدف ایجاد یک منبع پایدارتر از مواد اولیه ثانویه، کاهش وابستگی به مواد خام وارداتی و تقویت پایه صنعتی اروپا طراحی شده است. در واقع، اروپا به خودروهای فرسوده نه به عنوان «زباله»، بلکه به عنوان معدن متحرک مواد اولیه نگاه می‌کند. قانون جدید یک تغییر مهم دیگر نیز دارد. از اواسط سال ۲۰۳۱، تنها خودروهایی که قابلیت تردد دارند می‌توانند از اتحادیه اروپا به خارج صادر شوند. هدف این است که خودروهای پایان عمر اروپا تحت عنوان خودروی دست‌دوم راهی کشورهای دیگر نشوند و در نهایت، مواد ارزشمند آنها خارج از سیستم بازیافت اروپا از بین نرود. همچنین مسئولیت تولیدکننده گسترده‌تر شده است. خودروسازان باید در هزینه جمع‌آوری و پردازش خودروهای پایان عمر مشارکت کنند. به این ترتیب، هزینه‌ای که قبلا بخش زیادی از آن در انتهای زنجیره بر دوش صنعت بازیافت یا دولت قرار می‌گرفت، بخشی از هزینه تولیدکننده خواهد شد. اگرچه مقررات جدید اتحادیه اروپا مستقیما برای مقابله با خودروسازان چینی نوشته نشده، اما نمی‌توان آن را جدا از بحران رقابت‌پذیری صنعت اروپا دید. خودروسازان چینی در سال‌های اخیر فقط با قیمت خودرو وارد بازار اروپا نشده‌اند. مزیت آنها در زنجیره تامین، دسترسی به مواد اولیه، باتری و سرعت توسعه محصول نیز هست. اروپا اگر بخواهد با این صنعت رقابت کند، باید هزینه‌های خودش را پایین بیاورد و وابستگی‌هایش را کمتر کند. به همین دلیل، بازیافت دیگر یک موضوع حاشیه‌ای زیست‌محیطی نیست. اگر بتوان فولاد، آلومینیوم، مس و حتی پلاستیک موجود در خودروهای قدیمی را دوباره وارد خط تولید کرد، بخشی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت از داخل همین اکوسیستم تامین می‌شود. به بیان ساده‌تر، اروپا دارد از خودروی قدیمی برای ساخت خودروی جدید استفاده می‌کند. این تغییر یک پیام مهم‌تر نیز دارد. صنعت خودرو دیگر فقط درباره تولید و فروش خودرو نیست. کشورهایی که می‌خواهند صنعت خودروی رقابتی داشته باشند، باید برای کل چرخه عمر خودرو برنامه داشته باشند؛ از طراحی و تولید گرفته تا تعمیر، جمع‌آوری، اسقاط و بازیافت. این همان جایی است که سیاست صنعتی اروپا از سیاست صرفا محیط‌زیستی فاصله می‌گیرد. مقام‌های اروپایی نیز صراحتا این قانون را ابزاری برای امنیت اقتصادی، کاهش وابستگی به تامین‌کنندگان خارجی و تقویت صنعت اروپا توصیف کرده‌اند. بنابراین شاید بهتر باشد این اتفاق را صرفا با تیتر «اروپا قوانین بازیافت خودرو را سختگیرانه‌تر کرد» نبینیم. اروپا در حال بازطراحی زنجیره ارزش خودرو است؛ درست در زمانی که چین نشان داده رقابت در صنعت خودرو فقط با ساخت محصول بهتر تعیین نمی‌شود، بلکه هر بخشی از زنجیره تامین که هزینه را پایین بیاورد، می‌تواند به یک مزیت رقابتی تبدیل شود. و این شاید یکی از درس‌های مهم برای صنعت خودروی ایران هم باشد: در صنعتی که هنوز بخش بزرگی از سیاست‌گذاری آن حول تولید چند مدل، قیمت‌گذاری و افزایش تیراژ می‌چرخد، جهان پیشرفته‌تر دارد درباره این فکر می‌کند که بعد از تمام شدن عمر خودرو، چگونه دوباره از همان خودرو ارزش استخراج کند. جمع‌بندی نرخ روز اتحادیه اروپا با مقررات جدید ELV، خودروهای فرسوده را به منبعی استراتژیک برای تامین مواد اولیه تبدیل کرده است. این قوانین خودروسازان را ملزم به طراحی برای بازیافت و استفاده از مواد بازیافتی، از جمله ۱۵ درصد پلاستیک بازیافتی تا سال ۲۰۳۲، می‌کند. هدف اصلی این رویکرد، کاهش وابستگی به واردات مواد خام و تقویت امنیت صنعتی اروپا در برابر رقبایی مانند چین است. این تغییر نشان‌دهنده تحولی بنیادین در نگاه به چرخه عمر خودرو، از تولید تا بازیافت، به عنوان یک مزیت رقابتی است.