تنگه هرمز؛ کانون اصلی جنگ و نقطه جوش دوباره تنش‌ها

به گزارش نرخ روز، به نظر می‌رسد دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، بر فشار اقتصادی بر ایران متمرکز شده و این موضوع وضعیت تنگه هرمز را به شرایطی بحرانی‌تر از قبل تبدیل می‌کند. حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز بدون واکنش نظامی آمریکا همچنان در حال افزایش است؛ وضعیتی که خطر عبور از این آبراه راهبردی را افزایش داده و برخی متحدان عرب آمریکا را که نگرانند واشنگتن راهبردی برای پایان دادن به درگیری ندارد، ناامید کرده است. وزارت دفاع امارات متحده عربی ادعا کرد ایران روز سه‌شنبه دو موشک بالستیک به سمت تنگه شلیک کرد و این اقدام سامانه‌های پدافند هوایی امارات را فعال کرد. این وزارتخانه گفت موشک‌ها کشتی‌های در حال عبور را هدف قرار داده بودند، اما در نهایت در دریا سقوط کردند. این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران این ادعا را رد کرده است. وزیر انرژی ایالات متحده، ادعا کرده که روزانه تقریباً نه میلیون بشکه در روز از تنگه هرمز خارجی می‌شود، اما شرکت‌هایی که حرکات کشتی‌ها را ردیابی می‌کنند، می‌گویند که در بهترین حالت، میزان خروجی نفت از تنگه چیزی در حدود نیمی از این حجم است. شرکت‌های امنیت دریایی گفتند اوایل روز سه‌شنبه، حمله به موتورخانه یک کشتی فله‌بر در تنگه، در شرق عمان، اصابت کرد و موجب کشته شدن مهندس ارشد کشتی شد. امارات متحده عربی ادعا کرده ایران در این ماه به هفت فروند از کشتی‌های این کشور حمله کرده است. تاکنون ۲۰ درصد از کل حملات به کشتیرانی در این جنگ که اکنون به شش ماهگی خود نزدیک می‌شود، در ماه آگوست رخ داده است. سنتکام از اواخر ژوئیه تاکنون هیچ حمله تلافی‌جویانه‌ای به اهدافی در ایران اعلام نکرده است. بااین‌حال، آمریکا همچنان از ورود کشتی‌ها به بنادر ایران جلوگیری می‌کند؛ از جمله با شلیک موشک‌های هلفایر برای متوقف کردن کشتی‌هایی که تلاش می‌کنند محاصره دریایی آمریکا را بشکنند. این واکنش بازتاب راهبرد کنونی ترامپ است که در آن، به جای اقدام نظامی، عقب‌نشینی از عملیات نظامی و افزایش فشار اقتصادی بر تهران در اولویت قرار گرفته است. تغییر رویکرد کاخ سفید به پایان یک تشدید قابل‌توجه درگیری‌ها انجامید؛ اما این تغییر همچنین ایران را متقاعد نکرده که عقب‌نشینی کند و نگرانی‌هایی را در منطقه درباره ادامه اختلال در تردد از تنگه هرمز در میان یک بن‌بست طولانی‌مدت افزایش داده است. مقام‌های کشورهای خلیج فارس گفتند متحدان عرب آمریکا احساس می‌کنند میان دو طرف گرفتار شده‌اند. آنها نمی‌خواهند شاهد از سرگیری درگیری‌های شدیدتر باشند، اما تصور نمی‌کنند واکنش آمریکا، ایران را به افزایش حملات تشویق می‌کند. این مقام‌ها گفتند کشورهای خلیج فارس تصور می‌کنند ایران در نهایت در برابر افزایش فشار اقتصادی، پاسخ نظامی خواهد داد و در هر صورت درگیری دوباره به نقطه جوش خواهد رسید. ماه گذشته، آمریکا نیروهای بیشتری را به خاورمیانه اعزام کرد تا گزینه‌های بیشتری برای گسترش جنگ در اختیار ترامپ قرار دهد و ترامپ هشدار داده بود که هر بار ایران به یک کشتی در تنگه حمله کند، آمریکا «یک پل یا نیروگاه» را بمباران خواهد کرد؛ اما ترامپ در نهایت از گزینه نظامی عقب‌نشینی کرد و فشار اقتصادی را ترجیح داد. دستیاران ارشد ترامپ اخیراً ادعا کرده‌اند که قطع توانایی ایران برای تجارت با جهان چه‌بسا مؤثرتر از تلاش‌های نظامی یا دیپلماتیکی باشد که نتوانسته‌اند ایران را به پذیرش شروط آمریکا وادار کنند. دولت ترامپ بر این پندار است که ترکیب تحریم‌های شدید و محاصره دریایی نیروی دریایی آمریکا، اقتصاد رو به سقوط ایران را وارد یک سقوط آزاد کند و تهران را وادار به دادن امتیاز کند. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، اوایل این ماه ادعا کرد که تهران بیشتر از به اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده، حساس است تا پیت هگست، وزیر دفاع. به ادعای ارتش آمریکا، از زمانی که محاصره بنادر ایران در ماه ژوئیه دوباره برقرار شد، ۶۴ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده، سه کشتی را از کار انداخته و دو کشتی را بازرسی و توقیف کرده است. قیمت معاملات آتی نفت خام برنت، شاخص جهانی بازار، روز سه‌شنبه تغییر چندانی نداشت و حدود ۹۱ دلار در هر بشکه بود؛ قیمتی که بسیار پایین‌تر از اوج آن در اوایل جنگ است، اما همچنان بالا محسوب می‌شود. در همین حال، ایران از عقب‌نشینی خودداری کرده و بر حق خود برای کنترل تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز اصرار دارد. به گفته شرکت ریسک دریایی ماریسکس، با احتساب حمله شبانه اخیر، تاکنون در ماه اوت چهارده کشتی در نزدیکی هرمز یا تنگه باب المندب مورد اصابت قرار گرفته است. تعداد حملات تاکنون در ماه اوت، در حال رسیدن به کل حملات در ماه ژوئیه است. هیچ‌کس مسئولیت حمله اخیر را بر عهده نگرفته است. اما این حمله خطراتی را برای کشتی‌هایی که در آب‌های عمان فعالیت می‌کنند، نشان می‌دهد. به گفته دیمیتریس مانیاتیس، بنیانگذار و مدیر اجرایی ماریسکس: «این تهدید محدود به آسیب سطحی یا سیگنالی هشداردهنده نیست، بلکه اکنون خطر مستقیم و قابل توجهی برای دریانوردان دارد». بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی کشتی‌ها، کلپر، در جریان این جنگ ۷۰ حمله به کشتی‌های تجاری در حال عبور از تنگه هرمز و باب‌المندب انجام شده که ۲۴ کشته و ۴۵ زخمی بر جای گذاشته است. کشتی‌ها همچنان از تنگه هرمز عبور می‌کنند، هرچند حجم رفت‌وآمد بسیار کمتر از ماه‌های ژوئن و ژوئیه است؛ ماه‌هایی که بخشی از هر دو ماه با آتش‌بس همراه بود. بر اساس داده‌های کلپر، روز دوشنبه ۱۰ کشتی از تنگه عبور کردند، درحالی‌که میانگین روزانه عبور کشتی‌ها در ماه جاری تاکنون ۱۵ فروند بوده است. کشتی‌ها عمدتاً از مسیر جنوبی با فرستنده‌های خاموش یا از مسیر شمالی که توسط ایران اداره می‌شود، عبور می‌کنند. تنها دو مورد از ۲۵۵ گذر این ماه آشکارا از مسیر تحت حمایت ایالات متحده در امتداد سواحل عمان استفاده کرده‌اند. حملات اخیر، روشی را که امارات متحده عربی برای افزایش صادرات و تولید نفت خام خود استفاده کرده است، تهدید می‌کند. از اوایل ماه آوریل، تولیدکنندگان به رهبری شرکت ملی نفت ابوظبی، کشتی‌هایی را برای انجام سفرهای رفت و برگشتی اجاره کرده‌اند، نفت خام و فرآورده‌های نفتی را از داخل خلیج فارس دریافت کرده و آنها را به کشتی‌هایی که درست در بیرون منتظر حمل به بازارهای جهانی هستند، تخلیه کرده‌اند. به گفته جون گو، تحلیلگر ارشد بازار نفت در شرکت اطلاعات بازار اسپارتا کامودیتیز: این شرکت در حال حاضر ۲۵ کشتی از شرکت سینوکور کره جنوبی اجاره کرده که ۱۵ فروند از آنها به صورت رفت و برگشتی و بقیه به صورت مستقیم به مشتریان نهایی تحویل می‌دهند. گو گفت: این رفت و برگشت‌ها به امارات متحده عربی کمک کرده تا تولید خود را در حالی که کشورهای همسایه با تعطیلی تولید مواجه هستند، حفظ کند. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، امارات متحده عربی در ماه ژوئیه ۳.۹ میلیون بشکه نفت خام در روز تولید کرد که نسبت به سطح ۳.۶ میلیون بشکه در روز قبل از جنگ افزایش یافته است. در مقایسه، همسایگان آن، عراق، کویت و عربستان سعودی، همگی حداقل ۲۰ درصد کمتر از سطح تولید قبل از جنگ تولید می‌کردند. در همین حال نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز به کانون اصلی جنگ ایران تبدیل شده است. طی چند ماه گذشته، هم ایران و هم آمریکا مدعی برتری بوده‌اند و این اظهارات متناقض باعث «سردرگمی و تردید قابل‌توجهی» شده است. در حال حاضر شواهد روشن است: آمریکا که با نیروی دریایی خود در حال گشت‌زنی در تنگه است، در حال پیشروی است و ایران بخش قابل‌توجهی از کنترل خود بر این آبراه حیاتی را از دست داده است. بر اساس داده‌های کلپر که با استفاده از فرستنده‌ها و داده‌های ماهواره‌ای کشتی‌ها را ردیابی می‌کند، بیش از ۸۰ درصد عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز طی دو هفته گذشته از مسیر عمان انجام شده است؛ مسیری کشتیرانی که سازمان ملل آن را مجاز شناخته و ایران به‌شدت با آن مخالف است. به ادعای همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در کلپر: «به‌طور فزاینده‌ای به نظر می‌رسد که ایران دست‌کم بخشی از کنترل تنگه را از دست داده است.» این وضعیت در تضاد شدید با یک ماه پیش قرار دارد؛ زمانی که کلپر تقریباً هیچ تردد کشتی‌ای از مسیر عمان مشاهده نمی‌کرد. کاهش شدید تردد در اطراف مسیر مورد ترجیح ایران، مانع از آن شده است که ایران مانند بهار، از کشتی‌هایی که از تنگه عبور می‌کنند عوارض دریافت کند. منقضی شدن تفاهم‌نامه میان آمریکا و ایران در این هفته، از نظر تئوری به ایران اجازه می‌دهد بار دیگر شروع به دریافت عوارض کند. اما بر اساس اطلاعات کلپر، به نظر نمی‌رسد این اتفاق افتاده باشد. به گفته اندی لیپو، رئیس شرکت لیپو اویل آسوشیتس، کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نفتکش‌های بسیار بزرگ حمل نفت (VLCC)، بزرگ‌ترین نفتکش‌ها، را برای عبور از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز اجاره کرده‌اند و سپس نفت را در خارج از منطقه خطر در خلیج عمان، به نفتکش‌های مشتریان منتقل می‌کنند. برای فرار از حملات ایران، آنها فرستنده‌های خود را خاموش کرده‌اند و اغلب برای هفته‌ها آنها را روشن نمی‌کنند. این نوع تردد که اصطلاحاً «تردد تاریک» نامیده می‌شود، ظاهراً برخی از سرویس‌های ردیابی داده مانند کلپر را نیز دور زده است. اگرچه برخی از این کشتی‌ها از طریق ماهواره قابل شناسایی هستند، ردیابی آنها با روش‌های سنتی دشوارتر است. آمریکا، با حضور قابل‌توجه نیروهای نظامی خود در آب، بر تمام کشتی‌هایی که از تنگه عبور می‌کنند نظارت دارد و ادعا کرده میزان بسیار بالاتری از حمل‌ونقل نفت را نسبت به برآوردهای سنتی پیشین منتقل کرده است. اگر واقعاً به اندازه‌ای که آمریکا ادعا می‌کند، نفتکش‌ها در حال انتقال نفت از طریق تنگه هستند، در این صورت بازدارندگی ایران و کنترل آن بر تنگه هرمز در مقایسه با یک یا دو ماه قبل کاهش یافته است. یک عامل دیگر نیز بر پیچیدگی اوضاع افزوده است: عمان و ایران در حال مذاکره برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز هستند، بدون حضور آمریکا؛ مسئله‌ای که باعث نارضایتی شدید ترامپ شده است. هنوز مشخص نیست این مذاکرات چه تأثیری بر تردد نفتکش‌ها یا کنترل آبراه خواهد داشت. به ادعای لیپو: «من تمام اطلاعات و تیترهای خبری را با احتیاط در نظر می‌گیرم؛ اما منصفانه است که بگوییم ایران بخشی از کنترل تنگه را از دست داده است.» جمع‌بندی نرخ روز تنگه هرمز بار دیگر به کانون اصلی تنش‌ها تبدیل شده است، با افزایش حملات به کشتی‌ها و تمرکز دولت ترامپ بر فشار اقتصادی به جای اقدام نظامی. این وضعیت منجر به نگرانی متحدان آمریکا در منطقه شده و در حالی که آمریکا مدعی پیشروی در کنترل تنگه است، ایران بر حق خود برای کنترل تردد اصرار دارد. حجم تردد کشتی‌ها کاهش یافته و بسیاری از مسیرهای جایگزین یا «تردد تاریک» استفاده می‌کنند، در حالی که مذاکرات عمان و ایران برای آزادی کشتیرانی بدون حضور آمریکا در جریان است.