تلاشهای راهبردی اسرائیل در شرق مدیترانه؛ یونان و قبرس در کانون توجه
به گزارش نرخ روز، همزمان با اعلام پیمان مکه، به نظر میرسد تلاشهای اسرائیل برای ایجاد شراکتهای راهبردی با بازیگران منطقهای خارج از این پیمان و همچنین کشورهای فراتر از منطقه، از جمله یونان و قبرس در شرق مدیترانه، شدت گرفته است. این دو کشور گزینههای بااهمیتی برای اسرائیل محسوب میشوند که بر رقابت فزاینده آنها با ترکیه تأثیرگذار خواهد بود. اسرائیل اخیراً در هشداری کمسابقه به شهروندان خود در یونان، پیش از برگزاری اعتراضات سراسری حامی فلسطین، از آنها خواست در اماکن عمومی از آشکار کردن ملیت خود خودداری کنند. این هشدار در کشوری قابل توجه بود که اسرائیلیها مدتها آن را متحدی نزدیک، مقصدی برای گردشگری و سرمایهگذاری و حتی محلی بالقوه برای مهاجرت و سکونت میدانستند. بسیاری پیمان دفاعی مشترک مکه را که اخیراً اعلام شده اما مدتها مطرح بوده است، واکنشی به جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران میدانند؛ جنگی که در میان تحولات بزرگ منطقهای رخ داده است. خود نتانیاهو نیز طرحی موسوم به «ششضلعی ائتلافها» را دنبال کرده است که شامل اسرائیل، یونان، قبرس، هند و همچنین کشورهای عربی، آفریقایی و آسیایی نامشخص دیگری است. اما رابطه اسرائیل و یونان روزبهروز پیچیدهتر میشود. افزایش اجارهبها که بسیاری از یونانیها آن را به خرید املاک از سوی اسرائیلیها نسبت میدهند، خشم از رفتار تمسخرآمیز برخی اسرائیلیها با تظاهرات حامی فلسطین و دوستی نزدیک کیریاکوس میتسوتاکیس، نخستوزیر یونان، با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، همگی بر این نارضایتی افزودهاند. کنستانتینوس ایسیخوس، معاون سابق وزیر دفاع یونان که مخالف این اتحاد است، گفت: «این رابطهای نامتقارن است که در آن یک طرف قدرتمند و طرف دیگر ناتوان است. گسترش روابط با اسرائیل یک خودکشی دوگانه است.» این خصومت در افکار عمومی نیز بازتاب یافته است. بر اساس نظرسنجی سال ۲۰۲۶ مرکز پیو، ۶۵ درصد یونانیها با این شراکت مخالفاند، هرچند بسیاری از آنها این رابطه را «شرّی ضروری» میدانند؛ زیرا ترکیه را کشوری توسعهطلب تلقی میکنند. در خیابانها نیز شمار شرکتکنندگان در اعتراضات حامی فلسطین بهمراتب بیشتر از تجمعات پراکنده طرفدار اسرائیل است. توافقهای ابراهیم در سال ۲۰۲۰ مجموعه جدیدی از توافقها را آغاز کرد که جدیترین آنها با مراکش و امارات متحده عربی بود. رد شدن اسرائیل از سوی بخش بزرگی از منطقه در نهایت آنها را به سمت شکلهای جایگزین ادغام منطقهای، از جمله شراکت با یونان، سوق داد. از آن زمان، این رابطه از همکاری نظامی محرمانه به یکی از مهمترین شراکتهای راهبردی اسرائیل در مدیترانه تبدیل شده است. یونان و قبرس دسترسی دیپلماتیک و صنعتی اسرائیل به اتحادیه اروپا را فراهم میکنند و همزمان به نیروهای اسرائیلی اجازه میدهند در زمینهایی مشابه محیط عملیاتی دشمنان منطقهای خود، تمرین بمباران یا عملیات رزمی انجام دهند. قبرس دسترسی اسرائیل به یک پایگاه دریایی رو به لبنان را فراهم میکند و بخش تحت اشغال نظامی ترکیه در این جزیره نیز برای اسرائیل اهمیت دارد، زیرا آنکارا را در فاصله موشکی نزدیکتری قرار میدهد. سه طرف در حال اتصال شبکههای برق خود، توسعه ذخایر گاز طبیعی زیردریایی و بررسی گشتهای مشترک در شرق مدیترانه هستند. نقطه عطفی در سال ۲۰۱۰ رخ داد؛ زمانی که جورج پاپاندرئو، نخستوزیر وقت یونان، در یک رستوران در مسکو بهطور اتفاقی با نتانیاهو روبهرو شد و او را به شام دعوت کرد. این دیدار به نزدیکتر شدن روابط دو کشور کمک کرد. بااینحال، همکاری بسیار پیش از آن آغاز شده بود. اگرچه یونان در سال ۱۹۹۰، یکی از آخرین کشورهای غربی بود که اسرائیل را به رسمیت شناخت، حکومت نظامی یونان در دهه ۱۹۶۰ بهطور محرمانه از اسرائیل سلاح خریداری کرده و درباره تأسیس کارخانههای مشترک تسلیحاتی مذاکره کرده بود. این رابطه با بازگشت دموکراسی در سال ۱۹۷۵ متوقف شد، اما در دهه ۱۹۹۰ از طریق همکاریهای اطلاعاتی و نظامی از سر گرفته شد. این همکاریها در سال ۲۰۰۲ علنی شدند و همزمان با وخیمتر شدن روابط اسرائیل و ترکیه گسترش یافتند. جنگندههای اسرائیلی استفاده از حریم هوایی یونان را برای آموزش آغاز کردند و این امر فرصت مهمی برای اسرائیل فراهم کرد تا خود را برای عملیاتهای دوربرد آماده کند. آنجلوس رافائل، مترجم و راهنمای تور ساکن اسرائیل، گفت: «بسیاری نمیدانند که سهولت پرواز نیروی هوایی اسرائیل به تهران، از جمله سوختگیری هوایی، به دلیل آموزشی بود که آنها فرصت انجام آن را بر فراز یونان داشتند.» در سال ۲۰۱۵، یونان پس از آمریکا به دومین کشوری تبدیل شد که با اسرائیل توافق همکاری نظامی امضا کرد؛ توافقی که به دو کشور اجازه میداد نیروها و تجهیزات نظامی یکدیگر را میزبانی کنند. ایسیخوس، که دوران معاونت وزارت دفاعش همزمان با امضای این توافق بود، گفت: «احتمالاً توافقهای بسیار بیشتری از آنچه اعلام شد صورت گرفته است.» کشف گاز در شرق مدیترانه نیز انگیزه دیگری برای نزدیکتر شدن روابط ایجاد کرد. آنچه بهعنوان یک شراکت انرژی و امنیتی آغاز شده بود، اکنون به رابطهای راهبردی و بسیار گستردهتر تبدیل شده که محور آن همکاری نظامی، اطلاعاتی و استقرار اسرائیل و متحدانش در سراسر مدیترانه است. این نقش با تغییر محیط امنیتی منطقهای اسرائیل اهمیت بیشتری پیدا کرده است. هنگامی که ترکیه در ۷ آگوست با عربستان سعودی و پاکستان، پیمان دفاع متقابل امضا کرد، مقامها تأکید کردند که این اتحاد علیه هیچ کشور خاصی، بهویژه ایران، طراحی نشده است. اما نبود مصر و وزن راهبردی این سه کشور باعث شد در اسرائیل گمانهزنیها درباره اینکه این توافق در عمل علیه اسرائیل است افزایش یابد. آمخای چیکلی، وزیر امور دیاسپورای اسرائیل، هشدار داد: «این موضوع میتواند پیامدهای بسیار جدی هم در مدیترانه و هم در جبهه سوریه داشته باشد و ما را ملزم میکند اتحادهای خود با یونان، قبرس، امارات متحده عربی، سومالیلند و هند را تعمیق کنیم.» اسرائیل سالهاست در حال ایجاد چیزی است که نتانیاهو آن را «ششضلعی (HEGAGON) اتحادها» نامیده است. این شراکتها عمدتاً ماهیتی دریایی دارند و از اقیانوس هند آغاز میشوند، از هند عبور میکنند، از طریق امارات به خلیج فارس میرسند، از مسیر سومالیلند به دریای سرخ امتداد مییابند و در مدیترانه از طریق یونان، قبرس و مراکش ادامه پیدا میکنند. نکته قابل توجه این است که تمامی این متحدان اسرائیل در داخل یا نزدیکی گلوگاههای راهبردی دریایی قرار دارند: مراکش در یک سوی جبلالطارق قرار دارد و دسترسی به مدیترانه را کنترل میکند؛ یونان بر مسیر منتهی به تنگههای ترکیه اشراف دارد؛ سومالیلند در مقابل گلوگاه بابالمندب قرار گرفته که مسیر دسترسی به دریای سرخ است؛ و امارات به هر دو سوی هرمز نزدیک است. یونان و قبرس نیز عمق راهبردی برای اسرائیل در شرق مدیترانه فراهم میکنند. الکساندروس ایتیمودیس، تحلیلگر ژئوپلیتیک، گفت: «رابطه با اسرائیل یونان را در موقعیتی قرار میدهد که بتواند شرایط را در مدیترانه و خاورمیانه تنظیم کند.» او افزود: «ما به اسرائیل عمق راهبردی میدهیم، زیرا میدانیم که یونان و قبرسِ حامی آن در دریا پشت سر اسرائیل قرار دارند.» با توجه به اینکه تنگه هرمز و بابالمندب در حال حاضر به دلیل عملیات نظامی ایران و انصارالله یمن برای اسرائیل قابل استفاده نیستند، مدیترانه اهمیت بیشتری پیدا کرده است. اسرائیل همکاری اطلاعاتی و دفاعی خود با مراکش را نیز تعمیق کرده و همزمان از ادعای رباط بر منطقه خودمختار سئوتا، تحت حاکمیت اسپانیا، حمایت دیپلماتیک کرده است. در شرق مدیترانه نیز روابط خود با یونان و قبرس را تقویت کرده و تسلیحاتی در اختیار آنها قرار داده است که بخشی از یک شبکه امنیتی گستردهتر در برابر دشمن مشترک آنها، ترکیه، محسوب میشود. بااینحال، تحلیلگران اسرائیلی مراقباند که اهمیت این رابطه را بیش از حد بزرگ جلوه ندهند. گالیا لیندناشتراوس، متخصص شرق مدیترانه در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، گفت: «این یک شراکت قدرتمند است، اما من آن را اتحاد نمینامم. توانمندیهای مستقل در حال ایجاد شدن هستند، اما انتظار نمیرود طرفین در زمان درگیری با دشمن، برای کمک به یکدیگر وارد جنگ شوند.» شراکت راهبردی میان دو طرف شاید بیش از هر چیز در رشد سریع فروش تسلیحات اسرائیلی به یونان آشکار باشد. اسرائیل در ماه ژوئیه با توافق ۳ میلیارد یورویی با یونان که شامل بسیاری از همان سامانههایی است که در سال ۲۰۲۲ به مراکش و قبرس فروخته شد، سومین قرارداد بزرگ پدافند هوایی خود در منطقه مدیترانه را نهایی کرد. این توافق یک سامانه یکپارچه پدافند هوایی ملی در اختیار یونان قرار خواهد داد و احتمالاً شبکههای آگاهی موقعیتی هوایی تحت سلطه اسرائیل را در دو سوی مدیترانه به یکدیگر متصل خواهد کرد. همچنین درباره اینکه آیا سامانه ضدموشکیای که یونان در اختیار عربستان سعودی قرار داده ممکن است حاوی عنصری شبیه «اسب تروا» باشد که به نفع تلآویو عمل کند، پرسشهایی مطرح شده است. در ماه آوریل، یونان با هزینه ۶۵۰ میلیون یورو ۳۶ سامانه پرتاب راکت، موشکهای هدایتشونده دقیق با برد حداکثر ۳۰۰ کیلومتر، مهمات سرگردان و یک بسته پشتیبانی ۱۰ ساله از البیت سیستمز، بزرگترین تولیدکننده تسلیحات اسرائیل، خریداری کرد. با اینحال، آتن چیزی بیش از دسترسی به تسلیحات اسرائیلی میخواهد. این کشور قصد دارد فناوری نظامی را بهصورت مشترک توسعه و تولید کند و از همکاری با اسرائیل برای کسب تخصص و فناوری استفاده کند، در حالی که از ظرفیت مهندسان و دانشمندان داخلی خود نیز بهره بیشتری میگیرد. اما اسرائیل نیز فرصت خاص خود را میبیند. بنی ناتان، استاد یونانی-اسرائیلی دانشکده مهندسی هوافضای تخنیون، دانشگاه اصلی فناوری اسرائیل، گفت: «یونان مغزهای بسیار خوبی دارد، اما چون تا حد زیادی فاسد است، نمیتواند از آنها حداکثر استفاده را بکند.» او افزود: «یونان میخواهد از این ظرفیت استفاده کند تا این استعدادها بتوانند بیشتر شبیه استعدادهای اسرائیل عمل کنند؛ یعنی اسرائیل مغزها را به دست میآورد و یونان دانش فنی را.» در شرایطی که اسرائیل تلاش میکند برای جبران تغییرات سریع محیط راهبردی منطقهای، شبکهای از اتحادهای مدیترانهای ایجاد کند، یونان خود را در مرکز رابطهای میبیند که شمار فزایندهای از شهروندانش درباره آن تردید دارند. جمعبندی نرخ روز اسرائیل در واکنش به تحولات منطقهای و پیمانهایی مانند مکه و اتحاد ترکیه-عربستان-پاکستان، به دنبال تعمیق شراکتهای راهبردی خود با کشورهایی نظیر یونان و قبرس در شرق مدیترانه است. این همکاریها شامل ابعاد نظامی، اطلاعاتی، انرژی و دیپلماتیک میشود و به اسرائیل عمق راهبردی در منطقه میبخشد. با وجود مزایای امنیتی و اقتصادی، این روابط با چالشهایی از جمله نارضایتی عمومی در یونان و پیچیدگیهای ژئوپلیتیکی همراه است. با این حال، فروش تسلیحات و همکاری در توسعه فناوری نظامی نشاندهنده اهمیت فزاینده این شراکت برای هر دو طرف است.
