تهدید به «روز دی اقتصادی» و کمپین جدید ترامپ علیه تهران
به گزارش نرخ روز، در حالی که ششمین ماه جنگ رو به پایان است، نه تبادل آتش مشاهده میشود و نه مذاکرات برای پایان جنگ در جریان است. به نظر میرسد تهران و واشنگتن تمرکز خود را بر فشار اقتصادی متقابل گذاشتهاند و در آستانه اعلام تحریمهای اقتصادی جدید ایالات متحده، که میتواند بر جمهوری اسلامی و مهمترین شرکای تجاری تهران از جمله چین تأثیر بگذارد، پیامهای تندی از سوی دو طرف رد و بدل میشود.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، وعده داده است که روز دوشنبه «سختترین تحریمهای تاریخ» را علیه ایران اعلام کند. در واکنش به این موضوع، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز شنبه اظهار داشت که اعلام قریبالوقوع تحریمهای اقتصادی جدید آمریکا علیه ایران، «ادعای حاکمیت فراسرزمینی بر هر کشور عضو مستقل سازمان ملل متحد» است. او افزود که «این تحریمهای ثانویه هیچ پایه و اساسی در قوانین بینالمللی ندارند».
دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، که پیش از این نسبت به عواقب اقتصادی علیه هر کشوری که «هر نوع شریان حیاتی» را برای ایران فراهم کند، هشدار داده بود، روز جمعه گفت که واشنگتن «آنچه را که در این درگیری اتفاق میافتد» زیر نظر دارد. ترامپ در مورد ایران بیان کرد: «آنها دوست دارند توافق کنند، اما به نظر من آماده نیستند که توافق درست را انجام دهند».
در حالی که بر اساس گزارش شرکتهای نظارت دریایی، روز پنجشنبه تنها چهار کشتی باری از تنگه هرمز عبور کردند و هیچکدام نفتکش یا تانکرهای حمل گاز طبیعی مایع نبودند، کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، ادعا کرد که ارتش ایالات متحده به انتقال میانگین هفت روزه ۸ میلیون بشکه نفت در روز از طریق تنگه کمک کرده است.
در این رابطه، در شرایطی که ترامپ درباره «روز دی» اقتصادی علیه ایران هشدار میدهد، تهران برای مواجهه با تحریمها کارآزموده است. ترامپ هفته گذشته جزئیات پراکندهای در مورد تحمیل سطح «بیسابقهای» از جنگ اقتصادی و انزوا بر ایران ارائه کرد که به زعم او، هدف از آن وادار کردن تهران به تسلیم در برابر خواستههایی چون پایان دادن به برنامه هستهای و بازگشایی کامل تنگه هرمز به روی تانکرهای نفت و گاز طبیعی است.
وزیر خزانهداری ایالات متحده مدعی «سختترین تحریمهای تاریخ» علیه ایران شد؛ اقدامی که به زعم او نیاز به عملیات نظامی بزرگ جدید را کاهش میدهد. این موضوع نشاندهنده واقعیت هولناکی است که ترامپ با آن روبروست: جنگی که به نظر نمیرسد بتواند آن را تنها چند ماه قبل از انتخابات میاندورهای به پایان برساند. در واقع، چه از سر ناچاری باشد و چه بر اساس یک محاسبه سیاسی و راهبردی، ترامپ در حال تمرکز مجدد بر قدرت آمریکا برای تشدید تحریمها علیه یکی از کشورهای جهان است که از نظر اقتصادی بیشترین فشارها را متحمل شده است. در پاسخ به این تهدید، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت: «این فیلم را قبلا دیدهایم. همان مزخرفات، زورگوهای متفاوت».
با وجود دههها تحریم ایالات متحده علیه ایران، دولت ترامپ ادعا میکند که این فقط مسئله زمان است و اگر واشنگتن بتواند نقطه اقتصادی مناسبی را هدف قرار دهد، تهران در نهایت به آستانه تحمل خود خواهد رسید. به گفته ریچارد گلدبرگ، که در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ، هماهنگکننده تلاشها برای اعمال فشار دیپلماتیک بر ایران بود، ما در حال مشاهده یک استراتژی هستیم، چه کوتاه مدت باشد و چه طولانی مدت، که تا حد زیادی در مورد تغییر اساسی آینده جهان است و ما وارد آبهای ناشناختهای شدهایم.
با این همه، با توجه به اینکه تقریباً تمام بخشهای انرژی، مالی و حمل و نقل ایران از قبل تحت پوشش تحریمهای ایالات متحده قرار دارند، به نظر میرسد هدف ترامپ اعمال تحریمهای ثانویه بر کشورهایی است که تمام روابط خود را با ایران قطع نکردهاند – حتی اگر این کشورها از متحدان یا شرکای آمریکا باشند. در واقع، از بسیاری جهات، این سیاست نسخه تازهای از همان کارزار «فشار حداکثری» دوره نخست ترامپ است؛ با این تفاوت که او در دوره دوم ریاستجمهوری خود آن را به سطح تازهای رسانده و اقدام نظامی را هم به آن اضافه کرده است.
اما تجربه دوره نخست ترامپ نشان داد اجرای تحریمهای ثانویه بدون آسیب زدن به منافع خود آمریکا و بدون ایجاد واکنش متقابل دشوار است و موارد متعددی از اعطای معافیت از تحریمها، به ویژه به کشورهایی که برای نیازهای انرژی خود به نفت ایران متکی هستند، وجود داشته است. به باور یک تحلیلگر سیاسی، راهبرد فعلی ترامپ بر هدف قرار دادن مستقیم تهران از طریق محدود کردن نقاط اتصال و دسترسی ایران به نظام مالی رسمی و اقتصاد بینالمللی استوار است و برای اجرای آن، آمریکا مجبور میشود موضوع ایران را در روابط دوجانبه خود با کشورهای اروپایی و آسیایی به یک اولویت مهمتر تبدیل کند.
به گفته علی واعظ، مدیر بخش ایران در گروه بینالمللی بحران، تصمیم دولت ترامپ برای به اوج رساندن سیاست فشار حداکثری به سطحی تازه و اضافه کردن اقدام نظامی به آن، تجربیات سالیان سیاست خارجی ایالات متحده را نادیده میگیرد که نشان میدهد ایجاد فشار علیه ایران با واکنش خوبی مواجه نمیشود. به باور او، آخرین کمپین اقتصادی فقط «موضع ایران را سختتر کرده است». واعظ گفت: «من فکر میکنم نقطه کور (ترامپ) این واقعیت است از نظر ایران خطرناکتر از تحمل تحریمهای ایالات متحده، تسلیم شدن در برابر شرایط ایالات متحده است». به باور واعظ، دیپلماسی پرفراز و نشیب در سال گذشته، شرایط را بدتر کرده و تشدید بیاعتمادی ایرانیها به ترامپ و میانجیهایش، پایههای هر توافق احتمالی را بسیار سست کرده است. او گفت: «آنها معتقدند که حتی اگر تحت فشار اقتصادی تسلیم شرایط ایالات متحده شوند، ترامپ خواستههایش را افزایش داده و درخواست بیشتری میکند. و این واقعاً مشکل اساسی است: فشار بدون اینکه درِ مذاکره باز باشد، در نهایت بیفایده است».
در این شرایط، تهدیدهای ترامپ مبنی بر «روز دی اقتصادی» حامل پیامی واضح به ایران است: اینکه او نمیخواهد به جنگ بازگردد. بر اساس این گزارش، در میان تهدیدهای اخیر اعضای دولت ترامپ، بسنت روز پنجشنبه به روشنی اعلام کرد که ترامپ نمیخواهد فعلا به جنگ برگردد و یک کمپین اقتصادی علیه ایران را ترجیح میدهد.
در نتیجه، تحلیلگران معتقدند ترامپ در این جنگ با اهرم محدود، آسیبپذیری آشکار و دشمنی سرسخت گرفتار شده است. در حالی که ایران از صدمات و تورم بالا رنج میبرد، ترامپ به طور فزایندهای تحت فشار ناشی از انتخاباتی زیر سایه یک جنگ نامحبوب و قیمت بالای بنزین قرار گرفته است و این ترکیب دشوار میتواند باعث تصور آمریکایی ضعیف در ایران را ایجاد و موجب حمله آن شود. به گفته دنیس بی. راس، مذاکرهکننده سابق در خاورمیانه: «آنها اکنون او را به عنوان کسی که نمیخواهد تنش نظامی را تشدید کند، میبینند. این انگیزهای برای آنها ایجاد میکند تا نشان دهند که ممکن است تنش نظامی را تشدید کنند».
به باور راس، در صورت تشدید فشارهای اقتصادی، میتوان انتظار داشت ایران به دنبال راهی برای اعمال فشار نظامی جدید بر ایالات متحده یا متحدانش در خلیج فارس باشد. و این انتظار، به نوبه خود، عدم قطعیت در مورد استراتژی بلندمدت ترامپ را برجسته میکند. راس در مورد رویکرد دولت ترامپ در قبال ایران گفت: «من در طول این فرآیند، توانایی فکر کردن فراتر از گام بعدی فوری را ندیدهام. آنها چکرز بازی میکنند. آنها شطرنج بازی نمیکنند».
جمعبندی نرخ روز
در شرایطی که جنگ در منطقه ادامه دارد، ایالات متحده و ایران بر تشدید فشارهای اقتصادی متقابل تمرکز کردهاند. دولت ترامپ وعده «سختترین تحریمهای تاریخ» را داده و هدف آن را وادار کردن تهران به تسلیم در برابر خواستههایی چون پایان برنامه هستهای و بازگشایی تنگه هرمز عنوان کرده است. با این حال، تحلیلگران معتقدند این رویکرد، که نسخه جدیدی از «فشار حداکثری» است، ممکن است به دلیل تجربیات گذشته و عدم تمایل ترامپ به درگیری نظامی، با چالشهایی روبرو شود و حتی به تشدید تنشهای نظامی از سوی ایران منجر شود.
