دکتر حسن حیدری: راهکار بنزین از اعتماد عمومی میگذرد
به گزارش نرخ روز، دکتر حسن حیدری، اقتصاددان و متخصص حوزه انرژی، در بررسی طرحهای سهگانه بنزینی دولت، دیدگاههای خود را درباره حل مسئله بنزین در ایران مطرح کرد. با توجه به مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین در مقابل تولید ۱۲۱ میلیون لیتر، سه روش برای مدیریت این وضعیت پیشنهاد شده است.
روش اول شامل توزیع ۱۲۱ میلیون لیتر بنزین با قیمت فعلی و خاموششدن نازلها پس از اتمام آن است. روش دوم، تقسیم ۱۲۱ میلیون لیتر موجود بهصورت سهمیهای و بدون افزایش قیمت، با فروش مازاد بر آن به قیمت آزاد است که قرار بود در کرمان اجرا شود. روش سوم نیز تخصیص ۳۰ میلیون لیتر از ۱۲۱ میلیون لیتر به حملونقل عمومی و توزیع ۹۱ میلیون لیتر باقیمانده بین همه مردم بهجای صرفاً خودروهاست.
دکتر حیدری در میان گزینههای مطرحشده، گزینه سوم را ترجیح میدهد، اما تأکید میکند که این گزینه بهتنهایی راهحل نهایی نیست. او راهحل واقعی را مجموعهای از اصلاحات هماهنگ میداند که شامل سهمیهبندی عادلانهتر، اصلاح تدریجی قیمتها، ایجاد یک حساب شفاف برای منابع حاصل از اصلاح قیمت انرژی با امکان استفاده از منابع بانکی، اصلاح نظام واردات خودرو، توسعه حملونقل عمومی، نوسازی ناوگان، سرمایهگذاری در بخش انرژی و ایجاد اعتماد عمومی است.
به اعتقاد وی، اصلاح قیمت انرژی در ایران اجتنابناپذیر است، اما این اصلاح اقتصادی بدون اصلاح قرارداد اجتماعی ممکن نخواهد بود. مردم باید از منافع و خدمات دریافتی در ازای پرداخت هزینه بیشتر برای انرژی و همچنین مسیر دقیق هزینه شدن منابع حاصل از این اصلاحات آگاه باشند.
بر این اساس، پیشنهاد دکتر حیدری آغاز اصلاحات از یک گام کوچک، شفاف و کمهزینه است، نه از یک شوک قیمتی. او معتقد است در صورت موفقیت این مرحله و شکلگیری اعتماد عمومی، میتوان در مراحل بعدی درباره افزایش قیمتهای حاشیهای و اصلاح جدیتر قیمت نسبی انرژی تصمیمگیری کرد. هدف اصلی نباید صرفاً کاهش مصرف بنزین باشد، بلکه اصلاح ساختار نظام انرژی کشور است.
دکتر حیدری در بحث عدالت نیز هشدار میدهد که فرد بدون خودرو لزوماً مصرفکننده کمتری از انرژی نیست؛ زیرا ممکن است از تاکسی استفاده کند، با موتورسیکلت فعالیت اقتصادی داشته باشد یا هزینه سوخت را بهطور غیرمستقیم از طریق قیمت کالاها و خدمات بپردازد. بنابراین، صرف اختصاص سهمیه به افراد، مسئله عدالت انرژی را حل نمیکند.
او در پیشنهاد مشخص خود به دولت، حرکت به سمت شوک بزرگ قیمتی در مرحله نخست را رد میکند. در عوض، یک اصلاح محدود، قابل مشاهده و قابل ارزیابی را پیشنهاد میدهد که همزمان با آن یک «حساب شفاف منابع اصلاح انرژی» ایجاد شود. بهعنوان مثال، میتوان یارانه بنزین ۱۵۰۰ تومانی را حذف و این سهمیه را با قیمت ۳۰۰۰ تومان عرضه کرد، در حالی که قیمت حاشیهای فعلی ۵۰۰۰ تومان در مرحله نخست بدون تغییر باقی بماند. این اقدام فشار محدودی بر خانوارها وارد میکند؛ بر اساس محاسبات، برای خودرویی با سهمیه ۶۰ لیتر، افزایش هزینه در صورت مصرف کامل سهمیه حدود ۹۰ هزار تومان در ماه و ۱.۰۸ میلیون تومان در سال خواهد بود. برای موتورسیکلت با سهمیه ۲۵ لیتر نیز این افزایش حدود ۸۷.۵ هزار تومان در ماه و ۱.۰۵ میلیون تومان در سال برآورد میشود. چنین اقدامی میتواند نقطه شروع مناسبی برای ایجاد اعتماد عمومی باشد.
منابع حاصل از این اصلاح نباید وارد درآمدهای عمومی دولت و بودجه جاری شود، بلکه باید یک حساب مستقل و شفاف برای آن ایجاد گردد. دولت باید بهصورت دورهای، برای مثال هر سه ماه، گزارش دهد که چه میزان منابع از محل اصلاح انرژی حاصل شده، چه مقدار تسهیلات پرداخت شده، این منابع به چه پروژههایی اختصاص یافتهاند، چه میزان منابع بانکی در کنار منابع دولت قرار گرفته، چه مقدار از اصل تسهیلات بازپرداخت شده و چه میزان ظرفیت جدید انرژی ایجاد شده است. این منابع میتوانند برای نوسازی خودروهای فرسوده، نوسازی موتورسیکلتها، خرید اتوبوس، توسعه حملونقل عمومی و سرمایهگذاری در انرژی خورشیدی و سایر فناوریهای کاهش ناترازی انرژی مورد استفاده قرار گیرند.
در بلندمدت، افزایش قیمت نسبی بنزین در ایران اجتنابناپذیر است، اما افزایش قیمت حاشیهای باید مرحله دوم اصلاحات باشد، نه نقطه آغاز آن. برای اجرای این مرحله، دولت ابتدا باید اصلاحات مکملی را انجام دهد؛ از جمله اصلاح صنعت خودرو و افزایش بهرهوری مصرف سوخت، کاهش تعرفه واردات خودروهای هیبریدی و کممصرف، تسهیل واردات خودروهای کممصرف، توسعه واقعی حملونقل عمومی، نوسازی خودروها و موتورسیکلتهای فرسوده، کاهش رانت و افزایش شفافیت در تخصیص منابع، و مهمتر از همه، ایجاد اعتماد درباره نحوه مصرف منابع حاصل از اصلاح قیمت.
نمیتوان از مردم خواست هزینه بیشتری برای بنزین پرداخت کنند تا مصرف اصلاح شود، اما همزمان خودروهای پرمصرف تولید کرد، واردات خودروهای کممصرف را محدود نگه داشت و حملونقل عمومی مناسبی در اختیار مردم قرار نداد. کسری روزانه ۱۴ میلیون لیتری بنزین را نباید تنها با فشار بر مصرفکننده حل کرد. با مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتر و تولید ۱۲۱ میلیون لیتر، سیاستگذاری باید همزمان دو طرف معادله را هدف قرار دهد: کاهش رشد مصرف و افزایش ظرفیت و بهرهوری عرضه.
حساب انرژی میتواند در این مسیر نقش مهمی ایفا کند. اگر منابع حاصل از اصلاح یارانهها به جای هزینههای جاری، صرف نوسازی ناوگان، توسعه خودروهای کممصرف، نوسازی موتورسیکلتها، حملونقل عمومی و سرمایهگذاری در بخش انرژی شود، در چند سال آینده هم مصرف کاهش خواهد یافت و هم ظرفیت عرضه و بهرهوری انرژی افزایش پیدا خواهد کرد.
جمعبندی نرخ روز
دکتر حسن حیدری بر لزوم اصلاحات تدریجی و شفاف در نظام انرژی کشور تأکید دارد و معتقد است که جلب اعتماد عمومی پیششرط هرگونه تغییر موفقیتآمیز در قیمت بنزین است. او پیشنهاد میکند که اصلاحات با گامی کوچک و قابل ارزیابی آغاز شود و منابع حاصل از آن در یک حساب شفاف برای توسعه حملونقل عمومی و نوسازی ناوگان هزینه شود. این رویکرد دوگانه، هم به کاهش مصرف و هم به افزایش بهرهوری عرضه انرژی در بلندمدت کمک خواهد کرد.
