همایون فلکشاهی: بازار بنزین نیازمند مدل تلفیقی است
به گزارش نرخ روز، با توجه به اینکه میزان مصرف روزانه بنزین در کشور ۱۳۵ میلیون لیتر و تولید روزانه ۱۲۱ میلیون لیتر است، دکتر همایون فلکشاهی، متخصص حوزه انرژی، راهکارهای مختلفی را برای حل مسئله بنزین مورد بررسی قرار داده است. او سه روش اصلی را مطرح میکند:
روش اول: توزیع ۱۲۱ میلیون لیتر بنزین با قیمت فعلی تا زمان اتمام آن و سپس خاموش شدن نازلها.
روش دوم: تقسیم ۱۲۱ میلیون لیتر بنزین موجود به صورت سهمیهای و بدون افزایش قیمت، و فروش مازاد بر آن با قیمت آزاد، مشابه طرحی که قرار بود در کرمان اجرا شود.
روش سوم: تخصیص ۳۰ میلیون لیتر از ۱۲۱ میلیون لیتر به حملونقل عمومی و توزیع ۹۱ میلیون لیتر باقیمانده به جای خودروها، میان همه مردم بر اساس کد ملی.
دکتر فلکشاهی معتقد است در یک ساختار اقتصادی متعارف و بهینه، آزادسازی کامل قیمتها و تکیه بر سازوکار بازار (گزینه دوم) منطقیترین راهکار است. از نظر تئوریک، قیمت واقعی حاملهای انرژی میتواند به بهینهسازی مصرف، کاهش اتلاف منابع و تأمین ظرفیت مالی برای صادرات و ارزآوری ملی کمک کند. با این حال، به دلیل نظام ریشهدار یارانهها در ایران و حساسیتهای شدید اقتصادی و اجتماعی، حرکت ناگهانی به سمت قیمتگذاری آزاد، ریسکهای سیستمی بالایی به همراه دارد. از این رو، یک رویکرد واقعبینانه و کارآمد، مستلزم طراحی «مدل تلفیقی» است که هم معیشت عمومی را حفظ کند و هم سیگنالهای قیمتی لازم را برای کنترل تقاضای مازاد ارسال کند.
او «گزینه اول» یعنی محدود کردن توزیع بنزین به سقف تولید روزانه ۱۲۱ میلیون لیتر و تعطیلی پمپبنزینها پس از اتمام سهمیه را به هیچ وجه توصیه نمیکند و آن را سیاستی به شدت خطرناک میداند. این نوع جیرهبندی بر اساس عدم فراوانی فیزیکی، محرک فوری خرید انباشتی خواهد بود که به شکلگیری صفهای طولانی در جایگاهها، قفل شدن ناوگان حملونقل شهری و رونق بیسابقه بازار سیاه دامن میزند. در شرایط کنونی، این اقدام پتانسیل بالایی برای ایجاد نارضایتیهای گسترده و جرقهزدن اعتراضات اجتماعی دارد.
برای جبران کسری ۱۴ میلیون لیتری روزانه بدون ایجاد شوک به جامعه، پیشنهاد میشود تلفیقی از رویکردهای دوم و سوم با محوریت سهمیهبندی پلکانی اجرایی شود. این پیشنهاد شامل سه بخش اصلی است:
۱. مصونسازی ناوگان حملونقل عمومی: این بخش باید با تخصیص قطعی ۳۰ میلیون لیتر در روز کاملاً از نوسانات بازار تفکیک شود. همچنین برای ترغیب شهروندان به استفاده از شبکه عمومی در پیک مصرف، پیشنهاد میشود بلیت مترو و اتوبوسرانی در کلانشهرها برای باقیمانده فصل تابستان کاملاً رایگان شود تا فشار از روی تقاضای بنزین برداشته شود.
۲. حمایت مشروط از رانندگان حرفهای و ناوگان تجاری: رانندگان تاکسی، خودروهای اینترنتی و کامیونداران باید سهمیه یارانهای خود را حفظ کنند تا از تورم انتظاری و افزایش قیمت کالاها جلوگیری شود. با این حال، باید یک سقف قیمتی بازدارنده و بالاتر برای مصارف مازاد بر سهمیه آنها وضع شود تا انگیزه فروش غیرقانونی سوخت و قاچاق داخلی کاملاً از بین برود.
۳. انتقال مبنای سهمیه از «خودرو» به «کد ملی»: باقیمانده حجم تولید (۹۱ میلیون لیتر) باید به صورت سرانه میان تمامی شهروندان توزیع شود تا بیعدالتی ساختاری فعلی که به نفع خانوارهای چندخودرویی است، اصلاح گردد. از آنجا که مدیریت بازار ثانویه برای فروش سهمیه افراد فاقد خودرو پیچیدگیهای فنی زیادی دارد، دولت موظف است سقف قیمتی مشخص و غیرقابل تغییری را برای معاملات این بازار تعیین کند تا جلو میدانداری دلالان و افزایش کاذب هزینههای زندگی گرفته شود.
در بخش عرضه و به عنوان یک مسکن کوتاهمدت، دولت میتواند تغییر موقت مشخصات فنی بنزین را در دستور کار قرار دهد. مشابه تجربهای که اخیراً در روسیه برای مقابله با بحرانهای مقطعی عرضه پالایشگاهی رخ داد، ایران نیز میتواند استانداردهای زیستمحیطی و سطح اکتان بنزین تولیدی را به طور موقت تعدیل کند. تولید بنزین با اکتان پایینتر و کیفیت معمولی، حجم کل لیتراژ خروجی پالایشگاهها را به سرعت افزایش میدهد. اگرچه این اقدام یک عقبنشینی موقت از استانداردهای بهینه است، اما صیانت از زنجیره تأمین در کوتاهمدت را تضمین کرده و فرصت لازم را برای پیادهسازی اصلاحات ساختاری قیمتی فراهم میسازد.
با اعمال یک نظام قیمتی چندلایه که در آن قیمتها تنها پس از اتمام الگوی مصرف بهینه به شدت افزایش مییابند، میتوان بدون تحمیل شوک درمانی به اقتصاد، تقاضا را مدیریت و بهینهسازی کرد.
جمعبندی نرخ روز
با توجه به کسری ۱۴ میلیون لیتری بنزین در کشور، دکتر همایون فلکشاهی بر لزوم اتخاذ یک مدل تلفیقی برای مدیریت بازار سوخت تأکید دارد. این مدل شامل مصونسازی حملونقل عمومی، حمایت مشروط از رانندگان حرفهای و تغییر مبنای سهمیه از خودرو به کد ملی است. همچنین، تعدیل موقت مشخصات فنی بنزین به عنوان راهکاری کوتاهمدت برای افزایش عرضه پیشنهاد شده است تا از شوکهای اقتصادی جلوگیری شود.
