چالش مفهوم برتری هوایی: انقلاب یا تکامل در شیوههای نوین جنگ پهپادی؟
به گزارش نرخ روز، ارتشهای سراسر جهان در حال مواجهه با سرعت سرسامآور تغییرات فناورانه و درسهایی هستند که از جنگ اوکراین و خلیج فارس آموختهاند. شیوه جنگیدن با سرعتی چشمگیر در حال دگرگونی است؛ زیرا فناوریهای نو، دکترینهای نظامی را در همه حوزهها، از تأمین تجهیزات گرفته تا اجرای عملیات، متحول کردهاند. اما این تحول در سالهای آینده تا چه اندازه ریشهای خواهد بود؟ و آیا صدها میلیارد دلاری که آمریکا، متحدانش و رقبایش برای خرید تانکها، هواپیماها و ناوهای جنگی نو سرمایهگذاری میکنند، در نهایت معادل خرید اسب و تیر و کمان در آستانه ظهور مسلسل و توپهای سنگین خواهد بود؟
در مقایسه با تاریخ جنگ در زندگی بشر، مدت بسیار کوتاهی است که پهپادها در جبهههای نبرد ظاهر شدهاند؛ بااینحال، همین ابزارهای ارزانقیمت میتوانند تاریخساز شوند. جنگ روسیه و اوکراین در ابتدا از سوی بسیاری از فرماندهان نظامی غربی بهعنوان درگیریای تلقی میشد که درسهای چندانی برای آنها ندارد؛ زیرا تصور میکردند آمریکا و متحدانش در صورت ورود به جنگ، با برخورداری از برتری هوایی و مهمات هدایتشونده دقیق، میتوانند ضربهای سریع و ویرانگر وارد کنند؛ اما ناتوانی آمریکا و اسرائیل در وارد کردن یک شکست راهبردی به کشوری با قدرت متوسط مانند ایران، آن هم پس از مصرف بخش قابلتوجهی از این مهمات دقیق، این تصور را زیر سؤال برده است.
جنگ مبتنی بر پهپادها و در نتیجه، دسترسی گسترده به مهمات دقیق و ارزانقیمت، آمده است تا بماند. همچنین گسترش توانمندیهایی مانند موشکهای بالستیک و کروز دوربرد، که پیشتر در انحصار قدرتهای بزرگ بود و حتی برای آنها نیز استفاده انبوه از آنها بسیار پرهزینه محسوب میشد، ادامه خواهد یافت. در همین حال، توسعه سامانههای خودکار مبتنی بر هوش مصنوعی نویدبخش تحولی حتی عمیقتر است. در جنگهای امروز، آنچه زمانی عقبهای امن در صدها مایل دورتر از خط مقدم محسوب میشد، اکنون خود به میدان نبرد تبدیل شده است؛ چه پایگاههای آمریکا در خلیج فارس باشد و چه تأسیسات نظامی روسیه در فاصلهای دور از اوکراین. گسترش حسگرهای ارزانقیمت نیز موجب شده هرگونه عملیات گسترده و متمرکز، مانند یورش زرهی آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، بسیار دشوارتر شود، زیرا هرگونه تجمع نیروها بهسرعت شناسایی شده و پیش از رسیدن به میدان نبرد هدف حمله قرار میگیرد.
در وزارتخانههای دفاع و ستادهای نظامی سراسر جهان، همه با دقت این تحولات را دنبال میکنند و میکوشند دریابند چه درسهایی باید از آنها گرفت. ژنرال کارستن برویر، رئیس ستاد دفاع آلمان، گفت: «ماهیت جنگ بهطور بنیادین در حال تغییر است. نیروهای مسلح باید بتوانند سریعتر خود را تطبیق دهند، فناوریهای نو را ادغام کنند و با سرعت یاد بگیرند. اگر نتوانیم خود را تطبیق دهیم، قادر به پیروزی نخواهیم بود.» همتای هلندی او، ژنرال اونو آیکلشهایم، نیز هشدار مشابهی داد: «وقتی در جنگ هستید، فناوری با سرعت بسیار زیادی تغییر میکند. اگر ما نیز از نظر انطباقپذیری و انعطافپذیری تغییر نکنیم، هفتههای نخست جنگ را از دست خواهیم داد، زمین زیادی را واگذار خواهیم کرد و افراد زیادی را از دست خواهیم داد؛ آنوقت شاید خود را تطبیق دهیم، اما دیگر خیلی دیر شده است.»
فرماندهان نظامی، دولتها و شرکتهای دفاعی درباره اینکه آیا باید تحولات کنونی را یک «انقلاب» دانست که مستلزم بازنگری کامل در دکترینهای موجود است، اتفاقنظر ندارند. مایکل کافمن، پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی در واشنگتن، گفت: «بارها از انقلاب در جنگ سخن گفته شده، اما بهندرت چنین انقلابی واقعاً رخ داده است. بیشتر تحولات نظامی، از جمله روندهای کنونی در استفاده از پهپادها و حملات دقیق، ماهیتی تکاملی دارند. هیچکس تأثیر باروت را انکار نمیکند، اما این فناوری صدها سال در کنار شوالیهها و نیزهداران در میدان نبرد حضور داشت.» انقلاب باشد یا نه، کمتر کسی تردید دارد که شیوه جنگیدن با سرعتی فزاینده در حال دگرگونی است.
سامانههای خودکار مبتنی بر هوش مصنوعی هماکنون به ابزاری مهم برای آمریکا در تهیه فهرست اهداف حملات هوایی علیه ایران تبدیل شدهاند. در اوکراین نیز پهپادهای خودکار، از جمله پهپادهای ساخت شرکت آلمانی «هلسینگ»، در بزرگراههای مناطق اشغالی جنوب این کشور گشتزنی میکنند، با استفاده از تشخیص الگو مبتنی بر هوش مصنوعی اهدافی مانند کامیونهای حامل سوخت را شناسایی کرده و پس از تأیید اپراتور انسانی، بهطور مستقل آنها را تعقیب میکنند. روسیه نیز برای مأموریتهای مشابه، استفاده از پهپادهای مولنیا مجهز به هوش مصنوعی را آغاز کرده است؛ پهپادهایی که به دلیل نداشتن دسترسی نیروهای روس به سامانه استارلینک، بدون حضور مستقیم انسان در چرخه هدایت عمل میکنند.
گونتبرت شرف، مدیرعامل مشترک شرکت هلسینگ، گفت: «خودکارسازی تازه در حال ورود به میدان نبرد است، اما طی پنج تا ده سال آینده به بزرگترین عامل دگرگونکننده تبدیل خواهد شد، زیرا همهچیز را در بر میگیرد و میدان نبردی را که پیشتر انسانمحور بود، بهطور اساسی تغییر میدهد.» لوئیس موزلی، رئیس عملیات بریتانیا و اروپا در شرکت آمریکایی پالانتیر، شرکتی که نقش مهمی در جنگ علیه ایران ایفا کرده و از حامیان اصلی اوکراین در جنگ با روسیه است، نیز گفت که احتمالاً امسال نقطه عطفی تاریخی خواهد بود. او گفت: «تعجب نخواهم کرد اگر سال ۲۰۲۶ برای قرنها بهعنوان سالی به یاد آورده شود که یک جهش بزرگ در فناوری نظامی، مشابه اختراع باروت، رخ داد؛ و آن، خودکارسازی است.»
ویژگی اصلی جنگ میان روسیه و اوکراین و احتمالاً سایر درگیریهای بزرگ آینده، این است که آنچه امروز پیشرفتهترین فناوری نظامی محسوب میشود، ظرف چند ماه منسوخ خواهد شد. موزلی افزود: «اگر با دشمنی روبهرو باشید که خود را تطبیق میدهد، آنچه اهمیت دارد سرعت تکرار، نوآوری و یادگیری است، نه صرفاً خود فناوری.» یکی از نمونههای این انطباقپذیری، نظام جدید تأمین پهپاد در اوکراین است؛ پهپادهایی که بیش از ۹۰ درصد تلفات دشمن را به خود اختصاص دادهاند، همراه با سامانههای جنگ الکترونیک و برخی دیگر از تسلیحات کلیدی. این نظام بهطور بنیادین با شیوه عملکرد ارتشهای غربی که بودجههای دفاعی متمرکز دارند، متفاوت است.
بر اساس سامانهای که از اوت سال گذشته به اجرا درآمد، به تیپهای ارتش اوکراین بر اساس تعداد نظامیان و تجهیزات روسی که با موفقیت هدف قرار میدهند، «امتیاز الکترونیکی» اختصاص داده میشود؛ پهپادها نیز تصاویر ویدئویی این حملات را بهعنوان مدرک ثبت میکنند. تیپها سپس این امتیازها را از طریق شبکه مدیریت میدان نبرد «دلتا» به منابع مالی تبدیل کرده و میتوانند بهسرعت تجهیزات جدید را مستقیماً از تولیدکنندگان، از طریق یک بازار اینترنتی محرمانه، خریداری کنند. با شکلگیری روابط مستقیم میان واحدهای نظامی و تولیدکنندگان، سلاح عملاً به نوعی «خدمت اشتراکی» تبدیل میشود، نه یک کالای ثابت؛ محصولی که بهطور مداوم متناسب با شرایط متغیر میدان نبرد بهروزرسانی و بازطراحی میشود.
ایرینا ترخ، مدیرعامل و مدیر ارشد فناوری شرکت دفاعی فایر پوینت در این رابطه گفت: «در سطح نظام تأمین تجهیزات و همچنین در سطح رهبری نظامی و سیاسی، یک انقلاب ذهنی رخ داده است. ما الگوی قدیمی را کنار گذاشتهایم؛ الگویی که در آن مهندسان دستور دقیقی برای ساخت یک موشک، تانک یا پهپاد مشخص دریافت میکردند. اکنون مهندسان در خط مقدم حضور دارند، کنار نیروها سیگار میکشند، قهوه مینوشند و با هم بررسی میکنند که مشکل چیست و چگونه میتوان آن را حل کرد.»
جنگ پهپادی همچنین مفاهیم سنتی مانند برتری هوایی را نیز دگرگون کرده است. آمریکا ممکن است با هواپیماهای فوقمدرنی مانند اف-۳۵ کنترل کامل آسمان ایران را در اختیار داشته باشد، اما بااینحال نتوانست از پایگاهها و تأسیسات کلیدی خود در خلیج فارس در برابر پهپادها و موشکهای ایرانی در ماههای مارس و آوریل محافظت کند. امروزه حتی کشوری که نیروی هوایی متعارف ندارد نیز میتواند با اتکا به پهپادها، در مناطق محدود برتری هوایی ایجاد کند. اوکراین بهجای آنکه پهپادها را صرفاً سلاحی دیگر در ساختار سنتی ارتش بداند، جنگ پهپادی را بهعنوان یک حوزه مستقل به رسمیت شناخته است.
اولگ روگینسکی، مدیرعامل شرکت «یوفورس» که سازنده پهپادهای دریایی و هوایی است، گفت: «حوزه اصلی، زمان است. هدف این است که زنجیره کشتار را کوتاه کنیم و مراحل انسانی و دستی را حذف کنیم؛ یعنی در هر مرحله سریعتر از دشمن به تصمیم برای حمله و اجرای آن برسیم.» البته رویکرد سریع و نوآورانه اوکراین بهسادگی برای کشورهایی که درگیر جنگ نیستند و در نتیجه حجم زیادی مهمات مصرف نمیکنند که نیازمند جایگزینی باشد، قابل الگوبرداری نیست. مائورو جیلی، استاد راهبرد نظامی و فناوری در مدرسه هرتی برلین، گفت: «اگر ما در اروپا تصمیم بگیریم میلیونها پهپاد کوتاهبرد از همان نوعی که در اوکراین تولید میشود بسازیم و هشت ماه بعد همه آنها منسوخ شوند، باید با آنها چه کنیم؟»
در چنین محیطی، توانایی تغییر سریع همگام با فناوری، به یکی از ارکان اساسی دفاع تبدیل میشود. دیلان یشیلگوز-زگریوس، وزیر دفاع هلند، گفت: «امروز دیگر نمیتوان جنگ را بدون پهپاد تصور کرد، اما هیچکس نمیداند پنج سال دیگر میدان نبرد چگونه خواهد بود و آیا پهپادها همچنان بهترین گزینه خواهند بود یا نه. بنابراین باید صنعتی، ارتشی و دولتی انعطافپذیر داشته باشید؛ و صادقانه بگویم، دولتها سریع حرکت نمیکنند.» برای همگام ماندن با این روند، هم تولیدکنندگان تجهیزات دفاعی و هم فرماندهان نظامی باید در شیوه عملکرد خود و همچنین در اینکه کدام بخش از تجهیزات و دکترینهای سنتی هنوز با شیوه تازه جنگ سازگار است، تجدیدنظر کنند.
ژنرال مایکل کلاسهسون، رئیس ستاد دفاع سوئد، گفت: «این روند همچنان یک تکامل است، اما سرعت تکرار و نوآوری ناشی از توسعه فناوری آنقدر زیاد شده که ممکن است به اشتباه یک رویکرد انقلابی تلقی شود. ما هنوز از میراث گذشته عبور نکردهایم و بخشی از آن میراث باید در آینده نیز همراه ما باقی بماند.» البته پرسش اصلی این است که کدام بخش از این میراث باید حفظ شود؟ مشکل فرماندهان نظامی این است که درحالیکه میکوشند خود را برای جنگ آینده آماده کنند، همچنان باید تهدیدهای امروز را نیز در نظر بگیرند. برای ارتش آلمان و دیگر نیروهای مسلح اروپایی، مهمترین تهدید همچنان احتمال وقوع درگیری با روسیه است.
ژنرال برویر تأکید کرد که تحول و نوسازی نباید به معنای کنار گذاشتن آمادگی رزمی باشد و آلمان باید همزمان با مدرنسازی نیروهای مسلح خود، توانایی «جنگیدن همین امشب» را که برای دفاع از اروپا ضروری است، حفظ کند. به گفته او: «ما نمیتوانیم بازدارندگی را متوقف کنیم و به دشمن بگوییم لطفاً در سال ۲۰۳۹ دوباره برگرد.»
جمعبندی نرخ روز
تحولات سریع فناوری، بهویژه در حوزه پهپادها و هوش مصنوعی، شیوه جنگیدن را بهطور بنیادین تغییر داده و مفهوم سنتی برتری هوایی را به چالش کشیده است. این تغییرات، ارتشهای جهان را وادار به انطباق سریع با فناوریهای نو و بازنگری در دکترینهای نظامی کرده است. سرعت نوآوری و منسوخ شدن سریع تجهیزات، اهمیت انعطافپذیری و توانایی یادگیری مداوم را بیش از پیش برجسته میسازد. با این حال، حفظ آمادگی رزمی برای تهدیدات کنونی، همزمان با آمادهسازی برای جنگهای آینده، چالش اصلی فرماندهان نظامی باقی مانده است.
