اجلاس آسیای مرکزی و تقویت اهرم فشار پکن از دل جنگها
به گزارش نرخ روز، شی جینپینگ، رئیسجمهور جمهوری خلق چین، در تاریخ ۳۰ آگوست ۲۰۲۶، به دعوت صدر جباروف، رئیسجمهور قرقیزستان، برای شرکت در اجلاس سازمان همکاری شانگهای (SCO) در سال ۲۰۲۶ و انجام یک سفر دولتی وارد بیشکک، پایتخت قرقیزستان، شد. این کنفرانس دو روزه با حضور ۱۰ کشور در قرقیزستان، محدودیتهای جنگ اقتصادی آمریکا را آشکار میکند. چین بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت خاورمیانه، بیش از هر کشور دیگری به امنیت انرژی و کشتیرانی در این منطقه علاقهمند است. درحالیکه رهبران چین، روسیه، هند، ایران و چندین کشور دیگر برای اجلاس دو روزهای که از روز دوشنبه در آسیای مرکزی آغاز شد گرد هم آمدند، از همان ابتدا یک موضوع روشن بود: حتی در شرایطی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تلاش میکند جهان را به چرخش حول واشنگتن وادار کند، شی جینپینگ، رئیسجمهور جمهوری خلق چین، نیز مدار قدرتمند خود را دارد. ورود رئیسجمهور چین به بیشکک برای شرکت در نشست سازمان همکاری شانگهای، این گروه سیاسی و امنیتی ۱۰ عضوی، نشاندهنده توان گسترده شی برای حفظ و تقویت رقبای واشنگتن، چه در زمان صلح و چه در دوران جنگ، بود. محل برگزاری اجلاس این هفته نفوذ فزاینده چین بر روسیه را نشان میدهد. قرقیزستان که زمانی یکی از جمهوریهای شوروی بود، در گذشته کاملاً در حوزه نفوذ مسکو قرار داشت؛ اما نفوذ چین در این کشور آسیای مرکزی افزایش یافته و پنج کشور آسیای مرکزی نیز در واکنش به جنگ روسیه علیه اوکراین به یکدیگر نزدیکتر شدهاند. این مذاکرات در شرایطی برگزار میشود که دو جنگ، جهان را وارد دورهای از بیثباتی شدید ژئوپلیتیکی کردهاند؛ دورهای که رشد اقتصادی را کاهش داده و تورم را افزایش داده است. همین چالشها در مرکز مذاکراتی قرار داشت که همزمان در آن سوی جهان، در شهر اشویل ایالت کارولینای شمالی، در نشست وزیران دارایی کشورهای گروه ۲۰ در جریان بود. در مقابل، نشست بیشکک نمایشی از اهرم فشار عظیمی بود که جنگها در اختیار شی جینپینگ قرار دادهاند. هیچ کشوری به اندازه چین برای حفظ اقتصاد و تلاشهای جنگی روسیه و ایران اهمیت نداشته است. شی تلاشهای آمریکا و متحدانش برای اعمال فشار اقتصادی بر روسیه و ایران را تضعیف کرده و از نفوذ گسترده ژئوپلیتیکی و اقتصادی پکن بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت خام و بزرگترین صادرکننده کالاهای مصرفی جهان استفاده کرده است. بزرگترین رقیب شی، یعنی ایالات متحده، به دلیل جنگ ایران حواسش پرت شده و بخشی از نیروهای نظامی خود را از آسیا و اروپا خارج کرده است. ماه گذشته نیز رئیسجمهور چین توانست تهدیدهای دونالد ترامپ مبنی بر اعمال «روز D اقتصادی» علیه کشورهایی که برای تهران راه نجات فراهم کنند را نادیده بگیرد. ترامپ پیشتر تهدیدهای مشابهی علیه خریداران نفت روسیه مطرح کرده بود، اما هیچ اقدامی علیه پکن انجام نداد. جولیان گورتز که در دولت بایدن مدیر ارشد امور چین و تایوان در شورای امنیت ملی بود، گفت: «پس از سال گذشته، ترامپ با یک مشکل اساسی در زمینه اعتبار نزد شی مواجه است. هم تهدیدها و هم تضمینهای او برای پکن، به تعبیر یکی دیگر از رهبران جهان، انگار با مداد نوشته شدهاند.» اجلاس این هفته در بیشکک یادآور محدودیتهای جنگ اقتصادی تحت رهبری آمریکا است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور جمهوری فدراسیون روسیه و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران که هر دو وابستگی حیاتی به چین دارند، روز دوشنبه وارد پایتخت قرقیزستان شدند؛ آنها در تلاشاند ضمن مقابله با تلاشهای غرب برای منزوی کردنشان، اهداف جنگی خود را نیز ادامه دهند. پکن نیز تا حد زیادی با این روند همراه شده و با فراهم کردن مسیرهای حیاتی اقتصادی برای مسکو و تهران و استفاده از قدرت اقتصادی خود، موجب ناکامی و نارضایتی واشنگتن شده است. اولویت شی در بیشکک، تقویت تصویر خود بهعنوان رهبر کشورهای غیرغربی و مقابله با چیزی است که او «هژمونی آمریکا» مینامد. با وجود این، او احتمالاً درباره میزان حمایتی که بهصورت علنی از ایران ارائه میکند، محتاط خواهد بود. رئیسجمهور چین نمیتواند کمتر از یک ماه پیش از سفر برنامهریزیشدهاش به واشنگتن، ترامپ را تحریک کند؛ سفری که هدف آن تلاش برای تمدید آتشبس شکننده اقتصادی میان آمریکا و چین است. شی پیش از سفر به آمریکا، به مصر و هند نیز سفرهای دولتی خواهد داشت. تحلیلگران میگویند مجموعه سفرهایی که پیش از دیدار او با ترامپ انجام میشود، با هدف نمایش شی بهعنوان یک دولتمرد قدرتمند صورت میگیرد؛ آن هم در زمانی که ترامپ روابط آمریکا با بسیاری از متحدان این کشور را تضعیف کرده است. گورتز در این رابطه گفت: «به نظر میرسد شی دقیقاً در زمانی که واشنگتن بسیاری از متحدان خود را از خود دور میکند، فرصتی میبیند تا نشان دهد چین در سراسر جهان دوستان و گزینههای متعددی دارد.» با وجود افزایش قدرت شی، این قدرت محدودیتهایی نیز دارد. اگرچه سازمان همکاری شانگهای تا حدی یک سازمان امنیتی محسوب میشود، پکن حاضر نشده است برای دفاع از اعضایی مانند ایران که در سال ۲۰۲۳ به سازمان پیوست، یا روسیه، نیروهای نظامی خود را اعزام کند. چین در عوض رسماً خواستار گفتوگو و پایان درگیریها شده است. تحلیلگران میگویند شی نمیخواهد در جنگهای خارجی گرفتار شود و آنها را یکی از دلایل اصلی کاهش قدرت آمریکا طی دهههای گذشته میداند. بااینحال، پکن حاضر است تجارت خود را افزایش دهد و فناوریهایی را در اختیار کشورها قرار دهد که قابلیت استفاده در میدان جنگ را دارند. پوتین در دیدار با شی به موفقیت سفر بدون روادید میان دو کشور اشاره کرد و گفت آماده است این ترتیبات را دائمی کند. رئیسجمهور روسیه همچنین خاطرنشان کرد که نخستین سفر برنامهریزیشده یک کشتی کانتینری چینی از مسیر موسوم به «مسیر دریای شمال» در میانههای ماه آگوست انجام شده است؛ اقدامی که میتواند مقدمه همکاری گستردهتر دو کشور در قطب شمال باشد. اینکه آیا شی جدا از اجلاس با رئیسجمهور ایران دیدار خواهد کرد یا نه، نشان خواهد داد که رئیسجمهور چین تا چه اندازه حاضر است پیش از سفر برنامهریزیشده به آمریکا، موضع خود را در قبال ایران جلو ببرد. سازمان همکاری شانگهای که در ابتدا تنها روسیه، چین و چهار کشور آسیای مرکزی را دربرمیگرفت، در سال ۲۰۱۷ با عضویت هند و پاکستان گسترش یافت و بعدها بلاروس و ایران نیز به آن پیوستند. این سازمان در این روند به رقیب فزایندهای برای گروههای سیاسی و امنیتی تحت رهبری غرب تبدیل شده است. برخی از رهبرانی که برای اجلاس بیشکک گرد هم آمدهاند، به پوتین کمک کردهاند جنگ او علیه اوکراین را که اکنون وارد پنجمین سال خود شده است، ادامه دهد و همچنین به ایران در تحمل حملات چندماهه آمریکا کمک کردهاند. کشورهای آسیای مرکزی نیز به مسیرهای حیاتی واردات و پرداخت برای روسیه تبدیل شدهاند، زیرا مسکو تلاش میکند محدودیتهای غرب را دور بزند. ایران نیز در بحبوحه محاصره آمریکا، به آسیای مرکزی بهعنوان مسیر جایگزین واردات روی آورده است. هند، قزاقستان و بلاروس از جمله کشورهایی هستند که در هفتههای اخیر برای انتقال بنزین به روسیه وارد عمل شدهاند؛ این اقدام پس از آن صورت گرفت که حملات دوربرد اوکراین آسیب شدیدی به پالایشگاههای نفت روسیه وارد کرد. چین بزرگترین واردکننده نفت خام روسیه و ایران است. رابطه شی با پوتین بهطور فزایندهای به رابطهای یکطرفه و به نفع پکن تبدیل شده است. تحریمهای غرب در ارتباط با جنگ روسیه در اوکراین، به چین امکان داده است نفت روسیه را با تخفیف انبار کند و از این طریق، ضربه ناشی از محاصره تنگه هرمز را کاهش دهد. شی روز دوشنبه و پیش از دیدار با صدر جباروف در سخنان افتتاحیه خود گفت روابط میان پکن و بیشکک «جهشی رو به جلو» داشته و همکاریها «در تمامی حوزهها شکوفا شده است.» سران دو کشور شامگاه دوشنبه در مراسم باشکوه افتتاحیه «بازیهای جهانی عشایر» شرکت کردند؛ مراسمی که در ورزشگاهی تازهساخت در بیشکک برگزار شد و میزبانی آن بر عهده جباروف بود. رقصندگان و خوانندگان با لباسهای سنتی به اجرای برنامه پرداختند و سوارکاران نیز بر پشت اسبها در صحنهای که با انفجارهای آتش احاطه شده بود، حرکت کردند. گورتز گفت زمانی که شی به آمریکا سفر کند، ترامپ احتمالاً خواستار همکاری رهبر چین در زمینه ایران و کره شمالی خواهد شد، اما مشخص نیست چین با این درخواست همراهی کند. او گفت: «ترامپ خودش را در گوشهای گرفتار کرده است. دولت او در تلاش است دو هدف ظاهراً آشتیناپذیر را همزمان محقق کند: افزایش فشار بر ایران و حفظ آتشبس با چین.» جمعبندی نرخ روز اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، نفوذ فزاینده چین را در منطقه و توانایی این کشور برای استفاده از جنگها بهعنوان اهرم فشار ژئوپلیتیکی و اقتصادی برجسته کرد. پکن با تضعیف تلاشهای آمریکا برای اعمال فشار بر روسیه و ایران، نقش حیاتی در حفظ اقتصاد و تلاشهای جنگی این کشورها ایفا میکند. این رویداد همچنین محدودیتهای جنگ اقتصادی تحت رهبری آمریکا را نشان داد و شی جینپینگ را بهعنوان رهبری قدرتمند در میان کشورهای غیرغربی معرفی کرد، هرچند او در حمایت علنی از ایران محتاطانه عمل میکند. در نهایت، این اجلاس بر اهمیت چین بهعنوان یک بازیگر کلیدی در معادلات جهانی و توانایی آن در ایجاد مسیرهای اقتصادی جایگزین برای کشورهای تحت تحریم تأکید کرد.
