مفهوم دقیق سرمایهگذاری در اقتصاد و اهمیت آن
به گزارش نرخ روز، در تحلیلهای اقتصادی و هنگام انتشار دادههای رشد، سرمایهگذاری همواره به عنوان مهمترین متغیر و موتور محرک رشد اقتصادی مطرح میشود. این باور عمومی وجود دارد که کاهش سرمایهگذاری به معنای کاهش رشد اقتصادی و در پی آن، کاهش رفاه است. با این حال، اغلب مفهوم دقیق سرمایهگذاری، نحوه محاسبه و اجزای تشکیلدهنده آن مبهم باقی میماند. در شرایط کنونی که تهدید حمله به زیرساختها و آسیب به صنایع و کارخانهها وجود دارد، اهمیت سرمایهگذاری و انباشت سرمایه بیش از پیش نمایان میشود؛ سرمایهای که ثروتی بیننسلی محسوب شده و رفاه و آبادانی آینده کشور به آن وابسته است. از سوی دیگر، به نظر میرسد که پس از وقوع جنگ، موضوع انباشت سرمایه و سرمایهگذاری از دغدغههای اصلی سیاستگذاران خارج شده و تمرکز صرفاً بر بقا در شرایط موجود است. این در حالی است که بسیاری از اقتصاددانان معتقدند راه نجات اقتصاد کشور از مسیر پایان دائمی جنگ و آغاز بازسازی و نهادسازی برای رشد سرمایهگذاری و ثروتآفرینی میگذرد. در گام نخست، باید جنس متغیرهای مربوط به سرمایهگذاری را مشخص کرد. سرمایهگذاری یک متغیر جریانی است که تحقق آن، متغیر انباره سرمایه (که گاهی انباشت سرمایه نامیده میشود) را در طول زمان تغییر میدهد. متغیر جریانی، متغیری است که تعریف آن به بعد زمان نیاز دارد و در یک فاصله زمانی معین تعریف میشود؛ مانند حقوق و دستمزد که بدون ذکر زمان (روزانه، ماهانه یا سالانه) بیمعناست. در مقابل، متغیر انبارهای نیازی به بعد زمان ندارد و در لحظه قابل برآورد و گزارش است؛ مانند حجم آب در یک سطل. بنابراین، باید بین جریان سرمایهگذاری و انباره سرمایهگذاری تمایز قائل شد. بحث بعدی به نحوه محاسبه اجزای سرمایهگذاری مربوط میشود. طبق استاندارد حسابهای ملی که در ایران و سایر نقاط جهان پذیرفته شده است، مخارج سرمایهگذاری در دو گروه سرمایهگذاری ثابت و سرمایهگذاری در موجودی انبار طبقهبندی میشود. خود سرمایهگذاری ثابت نیز از دو جزء سرمایهگذاری بنگاهها در تجهیزات و ماشینآلات و سرمایهگذاری در ساختمان تشکیل شده است. سرمایهگذاری در قالب تشکیل سرمایه ثابت ناخالص اندازهگیری میشود. برای محاسبه این متغیر، ارزش فروش داراییهای ثابت توسط تولیدکننده یا واگذاری داراییهای ثابت را از ارزش خرید این داراییها در طول دوره حسابداری کسر کرده و با افزایش ارزش برخی داراییهای غیرتولید شده مانند بهبود زمین جمع میکنیم. درک بهتر این مورد آخر را میتوان با اشاره به بحث تجدید ارزیابی در محاسبات مربوط به ترازنامه بانکها و شرکتها تسهیل کرد. پس تا اینجا، متغیری به نام سرمایهگذاری تعریف شد که متغیری جریانی و وابسته به زمان است. پس از برآورد و محاسبه دادههای جریان سرمایهگذاری، نوبت به اندازهگیری انباره سرمایه یا انباشت سرمایه میرسد. اولین متغیر مربوط به انباشت سرمایه، موجودی سرمایه ناخالص نام دارد. این متغیر، موجودی داراییهایی را اندازهگیری میکند که از سرمایهگذاریهای گذشته باقی ماندهاند و مجدداً بر اساس قیمتهای جاری و جدید در سال مورد نظر ارزشگذاری شدهاند. به عبارتی، موجودی سرمایه ناخالص، هزینه جایگزینی فعلی داراییها با قیمتهای امروز را نشان میدهد. این موجودی «ناخالص» نامیده میشود، زیرا فرسودگی داراییها را نادیده میگیرد و سرمایهگذاریهای گذشته را گویی همچنان نو هستند در نظر میگیرد؛ بنابراین در محاسبه آن تنها خروج یا بازنشستگی داراییها لحاظ شده اما داراییهای مستهلک همچنان وجود دارند. اما این پایان مسیر محاسبات مربوط به انباشت سرمایه نیست. موجودی سرمایه خالص، ارزش واقعی سرمایه را پس از در نظر گرفتن استهلاک اندازهگیری میکند. برخلاف موجودی ناخالص، موجودی سرمایه خالص هم به جریانهای انباشته سرمایهگذاری و هم به استهلاک و کاهش ارزش داراییها در طول زمان وابسته است. یک متغیر دیگر هم موجودی سرمایه مولد نام دارد که ظرفیت تولیدی باقیمانده موجودی سرمایه را نشان میدهد. سرمایهگذاری، جریان سرمایه در طول یک سال است که به انباره سرمایه موجود اضافه میشود؛ متغیری که از آن با عنوان تشکیل سرمایه ثابت ناخالص یاد شده و در گزارشهای مربوط به رشد اقتصادی مرکز آمار و بانک مرکزی بهطور متعدد از آن استفاده شده است. اما از آنجا که در طول سال استفاده از انباره سرمایه موجود (انباشت سرمایه) برای تولید کالا و خدمات موجب مستهلک شدن بخشی از آن میشود، قسمتی از سرمایهگذاری انجامشده جایگزین سرمایه مستهلکشده میشود و به انباره سرمایه اضافه نمیشود و تنها سرمایهگذاری خالص از سرمایهگذاری جایگزینی، به انباره سرمایه افزوده میشود. بنابراین سرمایهگذاری خالص از کسر مقدار استهلاک از سرمایهگذاری ناخالص بدست میآید. برای درک بهتر، شرکت حملونقل کامیونی را در نظر بگیرید که در مدت 10 سال، 10 کامیون خریداری کرده است. در این بین یک کامیون اسقاط شده و 9 کامیون باقیمانده است. بر این اساس، موجودی سرمایه ناخالص ارزش 9 کامیون را طوری محاسبه میکند که انگار نو هستند و تازه خریداری شدهاند. در مقابل، موجودی سرمایه خالص ارزش واقعی 9 کامیون را با توجه به عمر، کارکرد و در واقع استهلاک آنها محاسبه میکند. در نهایت نیز موجودی سرمایه مولد به جای ارزش پولی، توانایی واقعی 9 کامیون برای انجام کار را اندازه میگیرد. جمعبندی نرخ روز سرمایهگذاری به عنوان متغیری جریانی، موتور رشد اقتصادی و رفاه محسوب میشود و به دو بخش ثابت و موجودی انبار تقسیم میگردد. این مفهوم با انباره سرمایه که متغیری انبارهای است، تفاوت دارد و شامل موجودی سرمایه ناخالص، خالص و مولد میشود. محاسبه دقیق سرمایهگذاری و درک اجزای آن برای سیاستگذاریهای اقتصادی و تضمین رفاه آینده کشور حیاتی است.
