تغییر معادله در تنگه هرمز؛ نبرد کنترل و گذر زمان به نفع کدام طرف است؟
به گزارش نرخ روز، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، هفته گذشته به دیپلماتهای آمریکایی در سراسر جهان دستور داد تا به کشورهای میزبان خود اعلام کنند که باید روابط خود را با ایران «به طور سیستماتیک شناسایی و قطع کنند» و آنهایی که شعبههایی از بانکهای ایرانی دارند، باید فوراً آنها را تعطیل کنند. روز جمعه، وزارت خزانهداری ایالات متحده اعلام کرد که یک بانک ترکیهای و شرکتهای تابعه آن را که ظاهراً به عنوان «شریانهای حیاتی مالی» برای ایران عمل میکنند، هدف قرار میدهد.
اخیراً دولت ایالات متحده «عملیات طرد اقتصادی» علیه ایران را آغاز کرده است؛ کمپین فشاری که دونالد ترامپ، رئیسجمهور این کشور، از آن به عنوان «روز D اقتصادی» برای ایران یاد کرده است. با این حال، به جای یک حمله گسترده و منفرد، این اقدامات در تقریباً دو هفته از زمان اعلام آن، به صورت قطرهای اعمال شدهاند.
در همین حال، کارشناسان و دیپلماتها همچنان تردید عمیقی دارند که ایالات متحده اقدامات معناداری علیه شرکای کلیدی ایران مانند چین انجام دهد. همچنین، آنها همچنان در مورد تأثیر تحریمها بر تهران، که دههها در برابر فشار اقتصادی مقاومت کرده، تردید دارند. به گفته یک منبع منطقهای: «ایرانیها نزدیک به نیم قرن است که تحریمها را مدیریت و از آنها فرار میکنند، آنها تقریباً میتوانند هر چیزی را که به سمتشان پرتاب میشود، تحمل کنند».
درگیریهای اخیر میان ایران و آمریکا، برخلاف حملات شدیدتری که بیش از یک ماه پیش رخ داد، نشاندهنده عدم تمایل هر دو طرف برای بازگشت به جنگ تمام عیار است.
هفته گذشته، وزارت خزانهداری ایالات متحده تهدید به قطع ارتباط شعب بانک مصر، دومین بانک بزرگ مصر، در امارات متحده عربی با بازار مالی ایالات متحده را داد. همچنین مدیر کل شعبه دبی بانک ملی، بزرگترین بانک ایران، را تحریم کرد. تحریمهای روز جمعه هم بانک گلدن گلوبال ترکیه و شرکتهای تابعه آن را هدف قرار داد.
به گفته دانیل تانباوم، عضو ارشد شورای آتلانتیک: «اهمیت این موضوع چندان به مقیاس این بانک مربوط نمیشود. بلکه، به خصوص در آستانه دیدار دوجانبه ترامپ و شی جین پینگ در چند هفته آینده، نشان میدهد، کشورهای دیگری، از جمله متحدان، وجود دارند که ایالات متحده مایل به انجام اقدامی در مورد آنها است». تاننباوم گفت: «اگر آنها به چین حمله کنند، این اقدام بسیار با دقت برنامهریزی خواهد شد و هیچ غافلگیری وجود نخواهد داشت».
در همین حال، مقامات دولت ترامپ ادعا کردهاند که پکن بیش از آنچه به نظر میرسد، همکاری میکند. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، در رویدادی در حاشیه نشست وزیران دارایی گروه ۲۰ در این هفته گفت: «ما با چینیها در مورد ایران اشتراکات بیشتری نسبت به اختلاف نظرهایمان داریم».
همچنین تردیدهایی وجود دارد که ایالات متحده با توجه به نقش پاکستان یا عمان که با ایران روابط تجاری دارند، اقدامات قابل توجهی علیه آنها انجام دهد. به گفته یک منبع منطقهای: «آنها سعی میکنند متعادل و محتاط باشند. به همین دلیل است که آنها اکنون بانکهای کوچک را هدف قرار میدهند و امیدوارند دیگران را بترسانند و دوباره سعی میکنند مراقب باشند که هیچ امیدی به توافق صلح را به خطر نیندازند».
همچنین، در شرایطی که آمریکاییها با تشدید تحریمها علیه ایران تمرکز خود را بر فشار اقتصادی علیه تهران متمرکز کردهاند، نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز همچنان ادامه دارد و دو طرف اظهارات متفاوت و متناقضی در مورد اینکه چه کسی کنترل بیشتری بر تنگه حیاتی هرمز در خلیج فارس دارد، مطرح میکنند.
واشنگتن ادعا میکند که این تنگه باز است و دهها کشتی حامل میلیونها بشکه نفت هر روز از آن عبور میکنند. ترامپ ماه گذشته ادعا کرد که ایالات متحده «کنترل کامل» این آبراه را در دست دارد - آبراهی که تا پیش از جنگ از طریق آن یک پنجم نفت و گاز جهان منتقل میشد.
با این حال، ایران میگوید که این تنگه همچنان تحت کنترلش قرار دارد و به جز کشتیهای از پیش تأیید شده که از کانالهای تعیین شده استفاده میکنند، بسته است. تهران هشدار داده که سایر کشتیهایی که سعی در عبور از آن دارند، در معرض خطر هدف قرار گرفتن قرار میگیرند. پس واقعاً در این تنگه چه میگذرد - و چه چیزی روایتهای متفاوت را توضیح میدهد؟
آمریکا مدعیست کشتیرانی از طریق تنگه هرمز در هفتههای اخیر به طور قابل توجهی افزایش یافته است. دو مقام آمریکایی گفتند که ۴۰ کشتی تجاری حامل حدود ۱۸ میلیون بشکه نفت روز سهشنبه تحت اسکورت نظامی آمریکا از این تنگه عبور کردند که یک رکورد جدید در زمان جنگ خواهد بود. ترامپ روز دوشنبه رقم مشابهی را ارائه داد و گفت که نیروی دریایی ایالات متحده هر شب به عبور حدود ۳۰ کشتی از هرمز کمک میکند. او بعداً گفت که این آبراه «تحت کنترل ایالات متحده» است. وزیر خزانهداری هم گفت «حداقل ۱۰ میلیون بشکه» هر روز از این تنگه عبور میکند و این رقم در روز دوشنبه بین ۱۵ تا ۱۷ میلیون بشکه بود.
این ارزیابی پس از آن منتشر میشود که برد کوپر، فرمانده سنتکام ایالات متحده، هفته گذشته ادعا کرد که ارتش آمریکا خطوط ترانزیت هرمز را از مینهای دریایی پاکسازی کرده است. پیش از شروع جنگ، تخمین زده میشود که به طور متوسط حدود ۱۰۰ کشتی و ۲۰ میلیون بشکه نفت هر روز از این آبراه عبور میکردند. طبق آمار PortWatch، این رقم از ماه مارس به طور متوسط به هفت کشتی کاهش یافته است.
در مقابل، ایران میگوید که برخی از کشتیها از این تنگه عبور میکنند، اما همچنان کنترل این آبراه را در دست دارد. به گفته محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران: «دشمن موفق شده است برخی از کشتیها را از هرمز عبور دهد»، اما نیروهای ایرانی همچنان «کنترل کامل تنگه را در دست دارند و اجازه باز شدن آن را نخواهند داد». قالیباف ایالات متحده را به دادن «ضمانتهای دروغین» به کشتیها در مورد توانایی آنها برای عبور از مسیر جنوبی هرمز متهم و هشدار داد که کشتیهایی که سعی در انجام این کار داشته باشند، هدف قرار خواهند گرفت.
روز بعد، تهران اعلام کرد دو نفتکش هنگام تلاش برای عبور از «مسیر غیرقانونی» در تنگه به مین برخورد کرده و از کار افتادهاند. در همین حال، عربستان سعودی ادعا کرد که طی حمله به یک نفتکش سعودی، دو ملوان فیلیپینی کشته شده است.
آخرین دادههای ردیابی کشتیها تصویری متفاوت از ادعاهای ایالات متحده را نشان میدهد - با تعداد بسیار کمتری کشتی که در حال عبور از تنگه بودهاند. طبق گزارش شرکت تحلیل دریایی کپلر، تنها شش کشتی در روز چهارشنبه، یازده کشتی در روز سهشنبه و پنج کشتی در روز دوشنبه از تنگه عبور کردهاند. این شرکت میانگین ده روزه را ۱۳ کشتی در روز اعلام کرده است.
سایر سرویسهای تردد کشتی نیز الگوی مشابهی را نشان میدهند. شرکت دادههای دریایی لویدز لیست اینتلیجنس از ۲۶ آگوست تا ۱ سپتامبر به طور متوسط حدود ۱۲ عبور در روز را ثبت کرده است، اگرچه بریجت دیاکون، مدیر اطلاعات و تحقیقات دریایی این شرکت، گفت که آخرین دادهها ممکن است «به دلیل تأخیر در شناسایی عبورهای تاریک» ناقص باشند. این بدان معناست که برخی از کشتیها چراغهای ردیابی خود را خاموش میکنند. دیاکون گفت: از ۱۷ تا ۲۳ آگوست، لویدز لیست اینتلیجنس «حدود ۱۴ کشتی غیرمرتبط با ایران را در هر روز ثبت کرده است».
همه این ارقام بسیار کمتر از ادعای ایالات متحده مبنی بر عبور ۴۰ کشتی از تنگه هرمز در روز سهشنبه است. مرکز مشترک اطلاعات دریایی (JMIC)، که تهدیدات علیه کشتیرانی در منطقه را رصد میکند، در اطلاعیهای در اول سپتامبر اعلام کرد که ترافیک تجاری از طریق هرمز «بسیار پایینتر از سطح پایه» است، علیرغم «افزایش اندک نسبت به پایینترین سطح اخیر». این اطلاعیه سطح خطر برای هرمز را «شدید» اعلام کرد و با اشاره به «خطر مداوم شناور شدن یا مینهای ناشناخته»، علیرغم ادعاهای ایالات متحده مبنی بر پاکسازی تنگه از مینها، گفت.
دیاکون گفت که توضیح شکاف بین ارقام ترانزیت ادعایی ایالات متحده و ارقام ثبت شده توسط ردیابهای کشتی بدون درک نحوه محاسبه ارقام خود توسط ایالات متحده دشوار است و ممکن است ایالات متحده کشتیهای کوچکتر یا غیرباربر را در مجموع خود لحاظ کند، برخلاف لویدز که فقط «کشتیهای باری بالای 10000 DWT [تناژ وزن مرده]» را شمارش میکند.
ایریک هوپر، یکی از همکاران ارشد بخش بنادر و پایانهها برای مشاوره تحقیقات دریایی Drewry، همچنین به تفاوتهای احتمالی در نحوه شمارش عبور کشتیها توسط ایالات متحده اشاره کرد. هوپر با اشاره به اینکه شرکت ردیابی کشتی کپلر چنین کشتیهایی را «بر اساس اندازه یا بار» فیلتر میکند، گفت: «شمارش عملیاتی ایالات متحده به طور قابل قبولی شامل هر چیزی است که تحت یا نزدیک به حفاظت دریایی حرکت کرده است: کمکیهای دریایی، پشتیبانی دریایی و یدککشها، قایقهای ساحلی و کوچک [و] لنجهای کوچک».
هوپر همچنین گفت که ایالات متحده به «پوشش ماهوارهای، هوایی و سایر حسگرها به علاوه فهرستهای کاروان خود» دسترسی دارد که به آن امکان میدهد کشتیهایی را که بلافاصله توسط سیستم ردیابی خودکار شناسایی (AIS) شناسایی نمیشوند، ببیند. هوپر گفت: «تا اواخر ماه اوت، اکثر گذرگاههای هرمز بر اساس مسیر «تاریک» یا ناشناخته طبقهبندی میشدند و شمارش دادههای AIS اغلب باید اصلاح شود تا کشتیهایی را که فرستندههای خود را خاموش میکنند و حرکات تأیید شده آنها به گذشته برمیگردد، شامل شود».
به طور کلی، هم ایالات متحده و هم ایران انگیزه دارند تا نفوذ خود را در تنگه هرمز، که وضعیت آن به یک نقطه اختلاف اصلی در درگیری شش ماهه آنها تبدیل شده است، برجسته کنند. هنری انشر، سفیر سابق ایالات متحده، اخیراً گفت آخرین چرخه رویارویی ایالات متحده و ایران احتمالاً با ادعاهای سنتکام مبنی بر مینزدایی آن تنگه آغاز شده و گفت: «به نفع هر دو طرف است که دیگر اینقدر حرف نزنند».
در این رابطه، والاستریت ژورنال هم نوشت، با بستن تنگه هرمز، هم ایالات متحده و هم ایران انتظار داشتند که از دشمن خود پیشی بگیرند، زیرا معتقد بودند که زمان به نفع آنها خواهد بود. اکنون، به نظر میرسد که روند به ضرر تهران در حال تغییر است. محاصره دریایی ایالات متحده از ماه ژوئیه مانع از ارسال هرگونه نفت از خلیج فارس توسط ایران شده است. در عین حال، با وجود حملات پهپادی و موشکی ایران، واشنگتن توانسته است به کشورهای عربی خلیج فارس در انتقال مقادیر قابل توجهی از نفت خام خود از طریق این آبراه کمک کند و مانع از افزایش قیمت جهانی نفت از سطوح بحرانی شود. به گفته سمیر مدنی، یکی از بنیانگذاران شرکت اطلاعات دریایی تانکر ترکرز: «محاصره ایران از محاصره ایالات متحده دشوارتر است. ایرانیها نمیتوانند همه چیز را متوقف کنند».
این سوال استراتژیک که آیا زمان در نهایت به نفع واشنگتن یا تهران عمل خواهد کرد، هنوز حل نشده است. ایران راههای تشدید آنچه که اکنون به یک درگیری طولانی تبدیل شده است را حفظ کرده و هزینههایی را برای ایالات متحده و متحدانش افزایش میدهد. توانایی ارتش ایالات متحده برای حفظ محاصره دریایی برای ماههای دیگر نیز نامشخص است. اما اکنون مشخص است که محاسبه تهران شش ماه پیش، زمانی که تنگه هرمز را بست و یک پنجم عرضه نفت خام جهان را به خود اختصاص داد، درست از آب درنیامده است. این اقدام باعث بحران اقتصادی جهانی نشد و ترامپ را مجبور به پایان دادن به جنگ به شرایط ایران نکرد. با این حال، محاصره بنادر ایران توسط ترامپ، که در ماه آوریل اعمال شد و در ماه ژوئیه، پس از فروپاشی تفاهمنامه کوتاه مدت بازگشایی این آبراه، دوباره اعمال شد، رفتار ایران را نیز تغییر نداده است.
به گفته ولی نصر، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز و مقام سابق وزارت امور خارجه ایالات متحده: «فرضیات هر دو طرف به حقیقت نپیوسته است و هر دو نیز راه خروجی ندارند.» با این حال، در حال حاضر، نفوذ ایران بر تنگه هرمز به آرامی در حال فرسایش است. به گفته یک مقام ارشد عرب خلیج فارس: «زمان به نفع هیچ یک از طرفین نیست، اما عقربههای ساعت برای ایرانیها بیشتر به سرعت در حال حرکت است زیرا آنها تحت فشار اقتصادی عظیمی هستند. عقربههای ساعت آمریکا بیشتر مربوط به سیاست و افکار عمومی است تا درد اقتصادی».
همسایگان ایران در خلیج فارس امیدوارند که خویشتنداری نسبی کنونی از سوی هر دو طرف ادامه یابد و راه را برای توافق در آینده هموار کند. به گفته یک مقام ارشد خلیج فارس: «برای ما در منطقه، در حالی که بنبست را به جنگ ترجیح میدهیم، اما توقف دائمی خصومتها را به بنبست ارجح است».
با این حال، تهران مدتهاست هشدار داده که نمیتواند اجازه دهد وضعیتی پیش بیاید که کشورهای عربی خلیج فارس نفت خود را صادر کنند در حالی که تجارت ایران با مشکل مواجه است. وقتی محاصره آمریکا برای اولین بار توسط ترامپ اعمال شد، مقامات ایرانی تخمین زدند که میتوانند حدود پنج ماه بدون عواقب فاجعهبار برای اقتصاد مقاومت کنند. این نقطه اکنون به سرعت در حال نزدیک شدن است و تهران را مجبور به یک تصمیم استراتژیک میکند.
به گفته نصر: «یک گزینه برای آنها کوتاه آمدن است. گزینه دیگر تشدید تنش به شیوهای بسیار بزرگتر است تا سعی کنند با جنگیدن راه خود را از این تنگنا بیرون بکشند.» او افزود: «محاسبه آنها این است که حتی اگر مجبور به بازگشت به میز مذاکره شوند و حتی اگر مجبور به دادن امتیاز شوند، اگر فشار نظامی بیشتری وارد کنند، امتیازات کمتری خواهند داد».
به گفته الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا: «با شروع تیک تاک ساعت، دیدگاه در تهران این است: اصلاً چرا باید فشار را از روی ترامپ برداریم تا امتیاز بدهد؟ بیایید کاری کنیم که او در انتخابات درد را حس کند».
جمعبندی نرخ روز
ایالات متحده با اعمال تحریمهای اقتصادی و هدف قرار دادن بانکها، فشار بر ایران را تشدید کرده است. در مقابل، ادعاهای متناقضی درباره کنترل تنگه هرمز و آمار تردد کشتیها وجود دارد؛ در حالی که آمریکا از افزایش چشمگیر عبور کشتیها سخن میگوید، دادههای ردیابی کشتیها ارقام بسیار پایینتری را نشان میدهند. این وضعیت پیچیده، هر دو طرف را در بنبستی قرار داده که فرضیات اولیه آنها را به چالش کشیده و زمان به ضرر ایران در حال گذر است.
