نقشه جدید ترامپ: آیا نظم اوپک زیر و رو میشود؟
به گزارش نرخ روز، تحلیلگران معتقدند که افزایش نقش واشنگتن در کنترل ثروتهای نفتی ونزوئلا میتواند به تغییر شکل نظم انرژی مبتنی بر اوپک کمک کند؛ آنهم درست در زمانی که بحران هرمز صادرات خلیج فارس را تحت فشار قرار داده است. میدانهای نفتی ونزوئلا هزاران کیلومتر با خاورمیانه فاصله دارند، اما افزایش علاقه دولت ترامپ به ثروتهای نفتی این کشور میتواند به تغییر شکل نظم انرژیای کمک کند که بر تولیدکنندگان خلیج فارس متمرکز است؛ آن هم درست در شرایطی که جنگ ایران آسیبپذیریهای این نظم را آشکار کرده است. مطابق اعلام آمریکا، واشنگتن سرمایهای در این پروژه وارد نمیکند، اما پنتاگون ۳۵ درصد سهام NABEP را دریافت میکند. آخرین نشانه این روند در ۲ سپتامبر ظاهر شد؛ زمانی که کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، برای نظارت بر موجی از قراردادهای انرژی به کاراکاس سفر کرد. مهمترین این قراردادها، برنامه شورون برای سرمایهگذاری بیش از ۷ میلیارد دلار طی پنج سال و بیش از دو برابر کردن تولید نفت این شرکت در ونزوئلا بود. این اعلامیههای شرکتهای انرژی چند روز پس از آن منتشر شد که دولت ترامپ در ۲۸ آگوست از توافقی گسترده پرده برداشت که به یک سرمایهگذاری خصوصی مورد حمایت آمریکا اجازه میدهد به میدانهای نفتی ونزوئلا با حدود ۶۵ میلیارد بشکه ذخایر اثباتشده دسترسی پیدا کند. این اقدام تلاش واشنگتن برای قرار دادن یکی از اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، بهطور کامل در حوزه نفوذ خود را سرعت میبخشد؛ اقدامی که پس از برکناری نیکلاس مادورو، رئیسجمهور پیشین و مرد قدرتمند ونزوئلا، در ژانویه و گسترش کنترل آمریکا بر منابع عظیم این کشور دنبال شده است. کاخ سفید نفت ونزوئلا را راهی برای کاهش قیمت بنزین معرفی کرده است، هرچند کارشناسان اتفاقنظر دارند که افزایش معنادار تولید نفت این کشور سالها زمان خواهد برد. اهمیت اصلی این تحول در جای دیگری است: واشنگتن در حال به دست آوردن نفوذ جدیدی بر عرضه جهانی انرژی است؛ نفوذی که بالقوه میتواند وزن راهبردی اوپک و صادرکنندگان بزرگ نفت خاورمیانه را کاهش دهد. شش ماه پس از آغاز جنگ ایران، تولیدکنندگان خلیج فارس همچنان با محدودیتهایی در انتقال نفت خام از طریق تنگه هرمز دستوپنجه نرم میکنند و این بحران همچنان فشار سنگینی بر اعضای کلیدی اوپک وارد میکند. نفوذ کارتل نفتی تحت رهبری عربستان سعودی امسال ضربه جدی دیگری نیز خورده است؛ امارات متحده عربی پس از سالها تنش بر سر محدودیتهای تولید، در ماه مه از این گروه خارج شد. در ژوئن، عراق نیز به دلیل نارضایتی از سهمیه تولید خود تهدید کرد که از اوپک خارج خواهد شد. در اواخر اوت نیز خبرهایی منتشر شد مبنی بر اینکه ونزوئلا در حال بررسی خروج از این سازمان است. اگرچه کاراکاس هنوز تصمیمی در این باره اعلام نکرده، چنین اقدامی با دستورکار واشنگتن همخوانی خواهد داشت. هنینگ گلویشتاین، مدیرعامل بخش انرژی و منابع گروه اوراسیا، اشاره میکند که سیاست کاخ سفید در قبال ونزوئلا با راهبرد اعلامشده «سلطه انرژی» آمریکا ارتباط دارد؛ راهبردی که شامل به حداکثر رساندن تولید داخلی آمریکا و به دست آوردن کنترل یا نفوذ بر تولید بینالمللی، بهویژه در قاره آمریکا، است؛ همانگونه که در ونزوئلا و همچنین گویان شاهد آن هستیم. گلویشتاین گفت: «در چارچوب این راهبرد، منطقی خواهد بود که آمریکا ونزوئلا را به خروج از اوپک سوق دهد؛ سازمانی که نفوذش طی یک دهه گذشته و بهویژه اخیراً پس از خروج امارات، رو به کاهش بوده است.» برای ونزوئلا، خروج از اوپک در کوتاهمدت تأثیر چندانی بر بازار نفت نخواهد داشت، زیرا صنعت انرژی این کشور در وضعیت بسیار فرسودهای قرار دارد. ونزوئلا با حدود ۳۰۰ میلیارد بشکه، بزرگترین ذخایر اثباتشده نفت جهان را در اختیار دارد، اما در سال ۲۰۲۵ تنها حدود یک میلیون بشکه در روز تولید کرد؛ یعنی کمتر از یک درصد عرضه جهانی و کسری از سطح نزدیک به ۳ میلیون بشکه در روز که تنها کمی بیش از یک دهه پیش داشت. برآورد شرکت کپلر نشان میدهد تولید ونزوئلا امسال به حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز افزایش یافته و ممکن است تا اواخر سال ۲۰۲۷ به ۱.۴ میلیون بشکه در روز برسد؛ با این حال انتظار نمیرود تأثیر عمده سرمایهگذاریهای جدید تا اواخر این دهه احساس شود. به گفته حامد حسین، اقتصاددان ارشد حوزه اقلیم و کالاهای اساسی در مؤسسه کپیتال اکونومیکس، خروج ونزوئلا از اوپک آسیب کمتری نسبت به خروج امارات خواهد داشت؛ خروجی که در سالهای آینده هنگام تصمیمگیری این گروه درباره سطح تولید، اهمیت زیادی خواهد داشت. حسین گفت: «در همین حال، میتوان با اجازه دادن به ونزوئلا برای باقی ماندن خارج از نظام سهمیهبندی تولید، این کشور را راضی نگه داشت.» بااینحال، اهمیت نمادین خروج احتمالی ونزوئلا از اوپک را نمیتوان نادیده گرفت. این کشور آمریکای لاتین در سال ۱۹۶۰ به تأسیس سازمان مستقر در وین کمک کرد؛ زمانی که تولیدکنندگان نفت تلاش میکردند قدرت شرکتهای خارجی را کاهش دهند. اکنون یکی از اعضای مؤسس این گروه میتواند نقش مهمی در تضعیف آینده اوپک ایفا کند. خروج امارات، عراق و ونزوئلا در مجموع حدود ۳۰ درصد از ظرفیت تولید اوپک را از این سازمان خارج خواهد کرد. گلویشتاین گفت اوپک و عربستان سعودی در موقعیت دشواری قرار گرفتهاند، زیرا همزمان با افزایش نفوذ آمریکا بر عرضه جهانی نفت، اعضای این سازمان در حال از دست رفتن هستند. او همچنین به این موضوع اشاره کرد که انسجام داخلی اوپک در شرایطی به چالش کشیده شده که روابط ایران و کشورهای خلیج فارس متشنج شده و روسیه، متحد اوپک، نیز در پی حملات اوکراین با کاهش تولید روبهرو است. گلویشتاین گفت: «فکر نمیکنم عربستان در حال حاضر کار زیادی بتواند انجام دهد، جز اینکه تلاش کند مانع خروج اعضای بیشتری از اوپک شود و بکوشد انضباط تولید را حفظ کند.» مسئله فقط احتمال خروج ونزوئلا از اوپک نیست. به نظر میرسد دولت ترامپ در حال ایجاد یک مدل جایگزین حول محور ونزوئلاست؛ مدلی که در آن واشنگتن نقشی بهطور غیرمعمول مستقیم در کنترل منابع نفتی و درآمدهای حاصل از آن ایفا میکند. این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که کاخ سفید در حال پیشبرد راهبردی گستردهتر برای نیمکره غربی است؛ راهبردی که هدف آن کاهش نفوذ خارجی و تقویت کنترل آمریکا بر داراییهای راهبردی است. نکته مهم اینکه این رویکرد ممکن است فراتر از این منطقه نیز گسترش یابد. نمونه بارز آن لیبی است؛ جایی که مسعد بولوس، مشاور ویژه دونالد ترامپ، در حال هدایت تلاشهایی برای متحد کردن دولتهای رقیب است؛ اقدامی که میتواند فرصتهای جدیدی برای سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی در این کشور عضو اوپک ایجاد کند. در مجموع، راهبرد گستردهتر کاخ سفید در حوزه انرژی ممکن است در نهایت به شکلگیری یک معماری انرژی رقیب منجر شود؛ معماریای که کمتر بر کارتل تولیدکنندگان برای هماهنگ کردن عرضه و بیشتر بر روابط دوجانبه میان واشنگتن و کشورهای منفرد تولیدکننده نفت متکی باشد. خاورمیانه همین حالا نیز نشانههایی از چنین پراکندگیای را نشان میدهد. خروج امارات از اوپک عمدتاً بهعنوان تصمیمی برای دنبال کردن یک راهبرد ملی مستقل در حوزه نفت معرفی شد. بااینحال، ابوظبی همچنان سرمایهگذاری عمیقی در روابط راهبردی خود با واشنگتن دارد و فعالانه به دنبال سرمایهگذاریهای انرژی مرتبط با آمریکا بوده است. امارات همچنین بهسرعت علاقه خود را به طرح ترامپ برای ونزوئلا نشان داد و پس از برکناری مادورو، یکی از نخستین بازیگران جهانی بود که فرصتهای سرمایهگذاری در این کشور را بررسی کرد. در ماه آگوست، بازوی سرمایهگذاری بینالمللی شرکت ملی نفت ابوظبی، ایکسآرجی، در کنار بیپی و شرکت قطری یوسیسی وارد بخش انرژی ونزوئلا شد و در پروژه گاز فراساحلی لوران سهمی به دست آورد. تلاش آمریکا برای ورود به آمریکای جنوبی بهعنوان یک جایگزین بالقوه برای نفت خام خلیج فارس معرفی شده و بحران هرمز نیز به این پروژه ونزوئلا یک منطق راهبردی جدید بخشیده است. داگ بورگام، وزیر کشور آمریکا، آشکارا توافق ونزوئلا را با همین استدلال مطرح کرده و گفته است که این توافق میتواند مرکز بازارهای جهانی انرژی را از «گلوگاههای» خاورمیانه به سمت نیمکره غربی منتقل کند. بااینحال، ونزوئلا در آینده نزدیک نمیتواند جایگزین نفت خلیج فارس شود و اوپک همچنان سهم عظیمی از تولید جهانی را در اختیار دارد. همچنین هنوز مشخص نیست که آیا این سازوکار میان آمریکا و ونزوئلا در برابر تغییرات سیاسی در واشنگتن و کاراکاس دوام خواهد آورد یا خیر. حسین گفت: «افزون بر این، با توجه به اینکه هزینه تولید در خاورمیانه بسیار پایین است، تولیدکنندگان این منطقه در موقعیت مناسبی قرار دارند تا کاهش قیمتها در نتیجه ورود عرضه بیشتر از سایر نقاط جهان را تحمل کنند.» صرفنظر از اینکه در ادامه چه اتفاقی بیفتد، تصمیمات سیاست خارجی ترامپ در دوره دوم ریاستجمهوریاش همین حالا نیز ضربهای به نظم قدیمی انرژیِ مبتنی بر اوپک وارد کرده است؛ ضربهای که در پی پیامدهای بحران هرمز، تا سالها آثار خود را بر جای خواهد گذاشت. جمعبندی نرخ روز: افزایش نفوذ آمریکا در بخش نفت ونزوئلا، بهویژه با سرمایهگذاریهای جدید و احتمال خروج ونزوئلا از اوپک، میتواند نظم انرژی جهانی را دگرگون کند. این تحولات در حالی رخ میدهد که اوپک با چالشهایی نظیر خروج امارات و تهدید عراق به خروج، و همچنین بحران تنگه هرمز مواجه است. اگرچه ونزوئلا در کوتاهمدت نمیتواند جایگزین نفت خلیج فارس شود، اما این اقدامات میتواند وزن راهبردی اوپک را کاهش داده و به سمت معماری انرژی جدیدی با اتکای بیشتر بر روابط دوجانبه سوق دهد.
