تعرفه‌های آمریکا علیه چین: کاهش وابستگی مستقیم یا تداوم نقش چین در زنجیره تأمین؟

به گزارش نرخ روز، از سال ۲۰۱۸ که آمریکا تعرفه‌های گسترده‌ای را بر واردات کالاهای چینی وضع کرد، یکی از پیامدهای آشکار، کاهش سهم چین از واردات مستقیم آمریکا بود. در مقابل، کشورهایی نظیر ویتنام و مکزیک سهم بیشتری از بازار آمریکا را به خود اختصاص دادند. با این حال، کاهش واردات مستقیم از چین لزوماً به معنای حذف کامل این کشور از زنجیره تأمین کالاهای وارداتی آمریکا نیست. در ویتنام، هم‌زمان با افزایش صادرات این کشور به آمریکا، نقش شرکت‌های چینی در فعالیت‌های تولیدی و صادراتی ویتنام نیز تقویت شد. مشابه این وضعیت در مکزیک نیز مشاهده شد؛ بخشی از رشد صادرات مکزیک به آمریکا با انتقال برخی فعالیت‌های تولیدی شرکت‌های چینی و سایر فعالیت‌های مرتبط با چین همراه بود. همچنین، بررسی کشورهای شرق و جنوب‌شرق آسیا نشان می‌دهد که افزایش صادرات این کشورها به آمریکا با افزایش واردات نهاده‌ها از چین همراه شده است. در همین راستا، مطالعات جدید نشان می‌دهد که بخشی از تولید از چین به کشورهای دیگر منتقل شده، اما در بسیاری از موارد، ارتباط این تولیدکنندگان با تأمین‌کنندگان چینی همچنان حفظ شده است. از سال ۲۰۱۸، با افزایش تعرفه بر واردات کالاهای چینی، بخش قابل‌توجهی از واردات آمریکا از چین تحت تأثیر قرار گرفت. این تعرفه‌ها به‌تدریج الگوی تجارت میان آمریکا، چین و سایر شرکای تجاری را تغییر داد و زمینه را برای افزایش نقش برخی کشورهای دیگر در تأمین بازار آمریکا فراهم آورد. ویتنام یکی از نمونه‌های بارز تغییر مسیر تجارت پس از افزایش تعرفه‌های آمریکا علیه چین در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ است. واردات آمریکا از چین پس از اعمال تعرفه‌ها کاهش یافت، در حالی که واردات آمریکا از ویتنام به‌سرعت افزایش پیدا کرد و تا سال ۲۰۲۵ حدود سه برابر شد. با این حال، افزایش صادرات ویتنام به آمریکا لزوماً به معنای آن نیست که این رشد عمدتاً نصیب شرکت‌های داخلی ویتنام شده باشد. یافته‌ها نشان می‌دهد بخشی از این رشد با افزایش حضور شرکت‌های چینی در ویتنام همراه بوده است. سرمایه‌گذاری مستقیم چین در ویتنام پس از اعمال تعرفه‌ها به‌طور محسوسی افزایش یافت. این افزایش به‌ویژه در بخش‌های تولیدی که بیشتر در معرض تعرفه‌های آمریکا قرار داشتند، قابل مشاهده بود. تعداد شرکت‌های دارای مالکیت چینی در ویتنام نیز از ۱٬۲۸۷ شرکت در سال ۲۰۱۸ به ۲٬۸۶۴ شرکت در سال ۲۰۲۳ رسید؛ یعنی بیش از دو برابر شد. در نتیجه، سهم این شرکت‌ها از میان شرکت‌های خارجی فعال در ویتنام از ۹ درصد به ۱۵ درصد افزایش یافت. همزمان، سهم شرکت‌های چینی از صادرات کالاهای ویتنام به آمریکا نیز افزایش یافت. در دوره ۲۰۱۸-۲۰۱۹، شرکت‌های چینی حدود ۱۱ درصد صادرات ویتنام به آمریکا را به خود اختصاص می‌دادند. این سهم در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ به ۲۵ درصد رسید. در مقابل، سهم شرکت‌های داخلی ویتنام از صادرات به آمریکا از حدود ۳۳ درصد به ۲۳ درصد کاهش یافت. نکته مهم‌تر در بررسی، رابطه میان تولیدکنندگان فعال در ویتنام و تأمین‌کنندگان چینی است. یافته‌ها نشان می‌دهد شرکت‌هایی که پس از اعمال تعرفه‌ها در ویتنام ایجاد شدند، وابستگی بیشتری به واردات از چین داشتند. شرکت‌های چینی که تولید خود را به ویتنام منتقل کرده‌اند، همچنان برای تأمین نهاده‌های مورد نیاز خود از شبکه تأمین‌کنندگانشان در چین استفاده می‌کنند. برخی شرکت‌های غیرچینی نیز که پیش از این در چین فعالیت داشتند، تولید خود را به ویتنام منتقل کرده‌اند، اما ارتباط خود با چین را قطع نکرده‌اند. یافته‌های مطالعات نشان می‌دهد شرکت‌های تازه‌تأسیس خارجی در ویتنام، در مقایسه با شرکت‌های قدیمی‌تر، وابستگی بیشتری به واردات از چین دارند. به این ترتیب، در بخشی از موارد، تولید به ویتنام منتقل شده، اما نهاده‌های مورد استفاده در این تولید همچنان از چین تأمین می‌شود و محصول نهایی از ویتنام به آمریکا صادر می‌شود. به این ترتیب، در این موارد محل انجام تولید تغییر کرده بود، اما ارتباط با تأمین‌کنندگان چینی قطع نشده بود. به بیان ساده، بخشی از فعالیت تولیدی، از جمله مراحل نهایی تولید، به ویتنام منتقل شد، در حالی که بسیاری از قطعات و نهاده‌های مورد استفاده همچنان از چین وارد می‌شدند و محصول نهایی از ویتنام به بازار آمریکا صادر می‌شد. تعرفه‌ها می‌توانند محل انجام بخشی از فعالیت‌های تولیدی را تغییر دهند، بدون آنکه وابستگی به تأمین‌کنندگان چینی به‌طور کامل از بین برود. این الگو با یافته‌های مقاله دیگری نیز همخوانی دارد. این مطالعه ویتنام را در میان اقتصادهای نوظهور یک نمونه متمایز معرفی می‌کند و افزایش شباهت ساختار صادراتی آن به چین را به نقش ویتنام به‌عنوان یک مرکز مونتاژ در زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای مرتبط می‌داند؛ به این معنا که ویتنام بخش قابل توجهی از نهاده‌های واسطه‌ای را از چین وارد و کالاهای نهایی را به اقتصادهای پیشرفته صادر می‌کند. ویتنام تنها نمونه این تغییر نیست. مکزیک نیز پس از افزایش تعرفه‌های آمریکا علیه چین به یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان بازار آمریکا تبدیل شد و از چین پیشی گرفت. بر اساس مطالعه، مکزیک به بزرگ‌ترین تأمین‌کننده واردات آمریکا تبدیل شده و سهم آن از کل واردات آمریکا به حدود ۱۶ درصد رسیده است. همچنین صادرات مکزیک به آمریکا در کالاهایی که چین با تعرفه مواجه شده بود، رشد بیشتری داشت که نشان‌دهنده تغییر مسیر بخشی از تجارت به سمت مکزیک است. اما سؤال مهم این بود که چه میزان از این تغییر مسیر ناشی از گسترش فعالیت شرکت‌های مکزیکی یا سایر شرکت‌های خارجی در مکزیک بوده و چه میزان به حضور و انتقال فعالیت شرکت‌های چینی مربوط می‌شده است. مطالعه برای پاسخ به این پرسش، علاوه بر صادرات مکزیک به آمریکا، واردات این کشور از چین و سرمایه‌گذاری شرکت‌های چینی در مکزیک را نیز بررسی کرده است. همزمان با افزایش صادرات مکزیک به آمریکا، سرمایه‌گذاری مستقیم چین در بخش‌های مختلف تولیدی مکزیک و واردات مکزیک از چین نیز افزایش یافت. برآورد این مطالعه نشان می‌دهد حدود ۵۳ درصد از افزایش صادرات مکزیک به آمریکا در دوره مورد بررسی با تغییر مسیر تجارت ناشی از تعرفه‌های آمریکا علیه چین مرتبط بوده است. از این میزان، حدود ۱۴ درصد از کل افزایش صادرات مکزیک به آمریکا به نوعی فعالیت تولیدی یا فرآوری چینی در مکزیک مربوط می‌شود. در مقابل، شواهد مربوط به انتقال مستقیم کالاهای چینی از طریق مکزیک بسیار محدود است و این نوع انتقال کمتر از یک واحد درصد از افزایش صادرات مکزیک به آمریکا را توضیح می‌دهد. بنابراین، یافته‌های مطالعه نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از افزایش صادرات مکزیک به آمریکا را نمی‌توان صرفاً به عبور کالاهای چینی از مکزیک نسبت داد. در عین حال، حضور شرکت‌های چینی و انتقال بخشی از فعالیت تولیدی آنها به مکزیک نیز در این تغییر مسیر نقش داشته است. در کنار تجربه ویتنام و مکزیک، مطالعه دیگری در نشریه تخصصی و علمی حوزه اقتصاد بین‌الملل، بعد دیگری از این تحول را نشان می‌دهد. این مطالعه درباره کشورهای شرق و جنوب‌شرق آسیا نشان می‌دهد که هم‌زمان با افزایش صادرات این کشورها به آمریکا، به‌ویژه در صنایع ماشین‌آلات عمومی و الکترونیکی، واردات آنها از چین نیز افزایش یافته است. به‌طور مشخص، افزایش صادرات محصولات نهایی به آمریکا با افزایش واردات نهاده‌ها و کالاهای واسطه‌ای مورد استفاده در مراحل تولید از چین همراه بوده است. در نتیجه، اگرچه بخشی از صادرات مستقیم چین به آمریکا به سمت کشورهای دیگر منتقل شده، این کشورها برای تولید کالاهای صادراتی خود همچنان از نهاده‌ها و محصولات چینی استفاده کرده‌اند. این مطالعه همچنین نشان می‌دهد که افزایش تعرفه‌های آمریکا، صادرات چین در بخش کالاهای مورد استفاده در مراحل اولیه تولید را به سایر کشورهای جهان افزایش داده، در حالی که تغییر معناداری در صادرات کالاهای مراحل بعدی تولید مشاهده نشده است. در مجموع، در صنایع مورد بررسی، صادرات کل چین نسبت به دوره پیش از جنگ تجاری افزایش یافته است. این تصویر از نقش ویتنام در زنجیره‌های تأمین، با یافته‌های بررسی دیگری نیز تکمیل می‌شود. در این بررسی، افزایش شباهت سبد صادراتی ویتنام با چین مورد توجه قرار گرفته و این تغییر با نقش ویتنام به‌عنوان یک مرکز مونتاژ در زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای مرتبط دانسته شده است. به بیان دیگر، جایگاه ویتنام در شبکه تولید منطقه‌ای را نمی‌توان صرفاً از مسیر صادرات نهایی این کشور به اقتصادهای پیشرفته بررسی کرد، بلکه باید ارتباط آن با جریان نهاده‌های تولید نیز در نظر گرفته شود. بر اساس این بررسی، ویتنام سهم بزرگی از نهاده‌های واسطه‌ای مورد استفاده در تولید خود را از چین وارد می‌کند و در ادامه، کالاهای نهایی را به اقتصادهای پیشرفته صادر می‌کند. بنابراین، در بخشی از زنجیره‌های تولیدی که کالاهای نهایی آنها از ویتنام به بازارهای پیشرفته می‌رسد، نهاده‌های واسطه‌ای مورد استفاده در تولید از چین تأمین می‌شود و ویتنام در ادامه این زنجیره، در مرحله مونتاژ و تولید کالاهای نهایی نقش دارد. همین پیوند میان واردات نهاده از چین و صادرات کالاهای نهایی به اقتصادهای پیشرفته، به افزایش شباهت ساختار صادراتی ویتنام و چین کمک کرده است. اهمیت این موضوع در آن است که تغییر محل تولید یا صادرات نهایی به یک کشور دیگر، لزوماً به معنای تغییر همه حلقه‌های زنجیره تولید نیست. در مورد ویتنام، آنچه این بررسی مورد توجه قرار می‌دهد، قرار گرفتن این کشور در شبکه‌ای از تولید منطقه‌ای است که در آن چین همچنان نقش مهمی در تأمین نهاده‌های واسطه‌ای دارد، در حالی که ویتنام بخشی از مراحل بعدی تولید و مونتاژ را انجام داده و کالاهای نهایی را به اقتصادهای پیشرفته صادر می‌کند. از این منظر، افزایش نقش ویتنام در صادرات به بازارهای پیشرفته، در کنار تداوم واردات نهاده‌های واسطه‌ای از چین، نشان می‌دهد که بخشی از ارتباطات تولیدی با چین در قالبی متفاوت و از مسیر زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای ادامه پیدا کرده است. در مجموع، این شواهد نشان می‌دهد که تعرفه‌ها توانسته‌اند وابستگی مستقیم آمریکا به واردات از چین را کاهش دهند و بخشی از تجارت و تولید را به کشورهای دیگر منتقل کنند؛ بااین‌حال، نقش چین در زنجیره‌های تأمین به‌طور کامل از بین نرفته است. در بخشی از این موارد، ارتباط با چین از مسیر کشورهای دیگر یا از طریق تداوم تأمین نهاده‌ها و مشارکت شرکت‌های چینی در فعالیت‌های تولیدی ادامه یافته است. جمع‌بندی نرخ روز تعرفه‌های آمریکا علیه چین از سال ۲۰۱۸، اگرچه به کاهش واردات مستقیم آمریکا از چین منجر شد، اما نقش چین در زنجیره‌های تأمین جهانی را به‌طور کامل حذف نکرد. کشورهایی مانند ویتنام و مکزیک با افزایش صادرات به آمریکا، میزبان شرکت‌های چینی و واردات نهاده‌ها از چین شدند. این امر نشان می‌دهد که چین همچنان از طریق تأمین نهاده‌های واسطه‌ای و مشارکت در فعالیت‌های تولیدی در کشورهای ثالث، در زنجیره تأمین جهانی حضور دارد و تعرفه‌ها بیشتر به تغییر مسیر تجارت و تولید انجامیده‌اند تا قطع کامل وابستگی.