جنگ چگونه اقتصاد جهانی را متحول کرد؟

به گزارش نرخ روز، پس از ناکامی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، ارتش ایالات متحده برای افزایش صادرات نفت خلیج فارس و جلوگیری از حملات پهپادی ایران، شروع به هماهنگی و اسکورت عبورهای «تاریک» و شبانه از تنگه کرد. اگرچه این تلاش‌ها مؤثر ارزیابی شده‌اند، اما نیاز به چنین عملیات گسترده و پرهزینه‌ای نشان‌دهنده افزایش نفوذ ایران بر تنگه هرمز است.تأثیرات جنگ برای بسیاری از آمریکایی‌ها ملموس است: قیمت بنزین برای هفته‌ها بالای ۴ دلار باقی مانده، نرخ وام‌های مسکن به سمت ۷ درصد افزایش یافته و شرکت‌ها برای جبران هزینه‌های بی‌سابقه گازوئیل، هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل دریافت می‌کنند.هنگامی که هر دو طرف شروع به آزمایش خطوط قرمز یکدیگر کنند، خطر اشتباه محاسباتی به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد و ممکن است رویارویی از تشدید حساب‌شده فراتر رفته و به سمت جنگ تمام‌عیار سوق یابد.این افزایش هزینه‌های زندگی بیش از مدتی که دولت ترامپ اعلام کرده بود ادامه یافته است، اگرچه در صورت دستیابی ایالات متحده و ایران به توافق آتش‌بس، این هزینه‌ها سرانجام باید کاهش پیدا کنند؛ اما سایر تغییرات اقتصادی به این آسانی قابل بازگشت نیستند. جنگ، اقتصاد جهانی را به شکل‌هایی پایدار تغییر داده و نحوه فعالیت اقتصادی جهان را دگرگون کرده است.اگر ایران ساختار دریافت هزینه‌ای مشابه آنچه ترکیه برای تنگه‌های خود دریافت می‌کند، اتخاذ کند، این تغییر می‌تواند حدود یک دلار به قیمت هر بشکه نفت اضافه کند. یک نفتکش بسیار بزرگ حمل نفت خام ممکن است برای رفت‌وبرگشت از تنگه حدود ۲۶۰ هزار دلار پرداخت کند.بسته‌شدن عملی تنگه به ایران اهرم اقتصادی قابل‌توجهی در برابر آمریکا و متحدانش در کشورهای خلیج فارس داد و ۱۳ میلیون بشکه از عرضه روزانه نفت را از اقتصاد جهانی خارج کرد.ایران اما در ماه مه راهبرد خود درباره تنگه را تغییر داد. به جای تلاش برای بستن تنگه، شروع به تنظیم نحوه استفاده از آن کرد. ایران «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» را تشکیل داد و از کشتی‌های عبوری خواست نزد این گروه ثبت‌نام کنند، مسیر مجاز کشتیرانی را رعایت کنند و برای عبور عوارض بپردازند. پس از امضای تفاهم‌نامه با آمریکا در ماه ژوئن، ایران موافقت کرد به مدت ۶۰ روز دریافت عوارض را متوقف کند، اما همچنان به کشتی‌های عبوری که نزد این مرجع ثبت‌نام نکرده بودند حمله می‌کرد.راس میفیلد، استراتژیست سرمایه‌گذاری در شرکت بیرد، گفت: «به نظر می‌رسد ایران از جنگ با موقعیت قدرتمندتری در زمینه کنترل تنگه خارج خواهد شد و این امر کشورهای وابسته به نفت خام خاورمیانه را مجبور خواهد کرد خود را با شرایط جدید وفق دهند. بسته‌شدن هرمز از یک خطر فرضی و دور از انتظار، به تاکتیکی اثبات‌شده و مؤثر تبدیل شده است.»تحلیلگران نفت معتقدند حل‌وفصل نهایی این درگیری ممکن است در نهایت شامل نوعی توافق برای اجازه دادن به ایران جهت دریافت عوارض در ازای عبور امن از تنگه باشد. برخی منتقدان نگران‌اند که این اقدام الگویی ایجاد کند و کشورهای دیگر نیز برای عبور کشتی‌ها از آبراه‌های بین‌المللی درخواست هزینه کنند.بااین‌حال، ناتاشا کانوا، رئیس تحلیل کالاها در جی‌پی‌مورگان، می‌گوید چنین سابقه‌ای از قبل وجود دارد. سازمان ملل به کشورها اجازه می‌دهد هزینه خدمات دریافت کنند؛ نه بابت خود عبور از آبراه‌ها، بلکه برای ایمنی ناوبری، مدیریت ترافیک، اسکورت امنیتی، واکنش اضطراری و حفاظت از محیط زیست. کانوا اشاره کرد که ترکیه، دانمارک، سوئد، روسیه و اندونزی برای عبور از برخی تنگه‌های مختلف هزینه خدمات دریافت می‌کنند.چین نفت زیادی تولید نمی‌کند، اما در جریان جنگ ایران ثابت کرد که قدرتمندترین نیروی بازار نفت است.جو بروئلاس، اقتصاددان ارشد شرکت RSM US، گفت دلیل این امر آن است که چین توانایی منحصربه‌فردی در تنظیم میزان تقاضای خود نشان داده است. اتکای شدید چین به ذخایر عظیم نفتی که پیش از جنگ انباشته کرده بود، باعث شد واردات نفت خام این کشور حدود ۵ میلیون بشکه در روز کاهش یابد. در مقطعی، چین مجبور خواهد شد دوباره ذخایر خود را پر کند و تقاضا بار دیگر افزایش خواهد یافت.اما برخی تغییرات در رفتار مصرف‌کنندگان چینی دائمی خواهند شد؛ برای مثال، طبق اعلام وزارت حمل‌ونقل چین، در تعطیلات پنج‌روزه روز کارگر در ماه مه، میزان شارژ خودروهای برقی در بزرگراه‌های چین نسبت به سال قبل ۵۵.۶ درصد افزایش یافت. در طول این تعطیلات، تقریباً یک‌چهارم خودروهایی که در بزرگراه‌های چین تردد می‌کردند برقی بودند؛ رقمی که نسبت به سال قبل ۳۳ درصد افزایش داشت.چین همچنین توانست به‌سرعت نیروگاه‌های تولید برق با سوخت نفت و گاز را به سمت استفاده از زغال‌سنگ تغییر دهد و در برابر یک شوک بی‌سابقه نفتی، انعطاف‌پذیری بی‌نظیری از خود نشان دهد.تقاضا برای نفت در طول جنگ به‌شدت کاهش یافت؛ بسیار بیشتر از آنچه تحلیلگران صنعت نفت انتظار داشتند. این موضوع نشان داد که جهان در مقایسه با گذشته انعطاف‌پذیری بیشتری در نحوه استفاده از نفت دارد. طبق گزارش جی‌پی‌مورگان، از مجموع ۱.۹ میلیارد بشکه نفت خام خاورمیانه که بازار در طول جنگ از دست داد، ۸۰۰ میلیون بشکه، یعنی کمی کمتر از نیمی از آن، با کاهش مصرف نفت توسط مردم و کسب‌وکارها جذب شد.مشخص نیست چه میزان از این انعطاف‌پذیری دائمی و چه میزان موقتی است؛ اما کاهش دائمی مصرف نفت، حتی فقط در چین، می‌تواند تقاضا را آن‌قدر کاهش دهد که هرگز به‌طور کامل به سطح قبلی بازنگردد. شاید به اوج مصرف نفت رسیده باشیم. کانوا در این رابطه گفت: «تاریخ نشان می‌دهد که شوک‌های نفتی گذشته اغلب به کاهش‌های پایدار در تقاضای بنزین منجر شده‌اند و این دوره نیز ممکن است تفاوتی با آنها نداشته باشد.»یکی دیگر از تغییرات مهم در جریان جنگ ایران، افزایش تولید نفت از منابعی غیرمنتظره بود. به گفته اندی لیپو، رئیس شرکت لیپو اویل اسوسییت، فعالیت‌های اکتشافی و توسعه انرژی‌های جایگزین در خارج از خاورمیانه در حال افزایش است. همچنین پروژه‌های نفتی موجود نیز حفاری خود را افزایش داده‌اند: طبق گزارش جی‌پی‌مورگان، برزیل تولید نفت خام خود را ۸۰۰ هزار بشکه در روز افزایش داده است. گویان ۳۰۰ هزار بشکه، کانادا ۲۰۰ هزار بشکه و نروژ ۱۵۰ هزار بشکه به تولید خود افزوده‌اند.ایالات متحده نیز که در ابتدا به دلیل نگرانی از گرفتار شدن در افزایش موقتی قیمت نفت، در برابر افزایش تولید مقاومت می‌کرد، اکنون روزانه ۹۰۰ هزار بشکه بیشتر از همین مقطع در سال گذشته تولید می‌کند.بخش عمده افزایش تولید آمریکا از سکوهای نفتی تحت مالکیت خصوصی تأمین شده است؛ نفت این سکوها به پالایشگاه‌ها منتقل می‌شود تا برای بازار اروپا که با کمبود عرضه مواجه است، سوخت جت و گاز طبیعی تولید شود. ممکن است تولید آمریکا پس از بازگشایی کامل تنگه هرمز اندکی کاهش یابد، اما جی‌پی‌مورگان انتظار دارد تولید این کشور نزدیک به سطح فعلی باقی بماند.برزیل با تولید بسیار بیشتر از آنچه تحلیلگران نفت تصور می‌کردند در این مقطع قادر به تولید است، آنها را شگفت‌زده کرد. اما اجرای موفق پروژه‌های نفتی این کشور احتمالاً باعث خواهد شد تولید برزیل باز هم افزایش یابد. همچنین یک شناور تولید نفت فراساحلی جدید که قرار است این ماه به سواحل گویان برسد، به این کشور کمک خواهد کرد سرعت تولید از میدان نفتی عظیم خود را افزایش دهد.در مقابل، تولیدکنندگان خاورمیانه در حال تغییر شیوه انتقال نفت خام خود و توسعه مسیرهای جایگزین هستند. عربستان سعودی کاروان‌های عظیم کامیون‌ها را برای انتقال کالاها از سراسر کشور به دریای سرخ به کار گرفته و ظرفیت خط لوله شرق به غرب خود را به حداکثر رسانده است تا تنگه را دور بزند. عراق نیز در حال مذاکره با شرکت شورون برای ساخت خط لوله‌ای به دریای مدیترانه است.در همین حال، اوپک درگیر مبارزه‌ای برای بقای خود است؛ پس از آنکه امارات متحده عربی، یکی از مهم‌ترین اعضای این ائتلاف، در ماه آوریل اعلام کرد که از این گروه خارج خواهد شد.عراق، دومین تولیدکننده بزرگ نفت در این بلوک، ظاهراً گزینه بعدی برای خروج است. وزیر نفت عراق گفته است اگر اهداف تولید به‌طور چشمگیری افزایش نیابد، این کشور باید تصمیم بگیرد که آیا همچنان در اوپک باقی بماند یا نه. عراق می‌خواهد پس از پایان جنگ اجازه تولید رکوردشکن ۵ میلیون بشکه نفت در روز را داشته باشد و در بلندمدت هدف تولید خود را تا ۷ میلیون بشکه در روز افزایش دهد.این مسئله می‌تواند عربستان سعودی را مجبور کند به کشورهای دیگر اجازه دهد نفت بیشتری از میزان مورد نیاز جهان تولید کنند. این امر می‌تواند برای قیمت مصرف‌کننده خوب باشد و باعث کاهش قیمت‌ها شود. اما از سوی دیگر ممکن است مازاد دائمی نفت ایجاد کند که سودآوری صنعت نفت را به‌شدت کاهش دهد.جمع‌بندی نرخ روزجنگ اخیر تغییرات عمیق و پایداری در اقتصاد جهانی ایجاد کرده است. این تحولات شامل افزایش نفوذ ایران بر تنگه هرمز و تغییر راهبرد آن برای دریافت عوارض، کاهش تقاضای جهانی نفت به دلیل انعطاف‌پذیری مصرف‌کنندگان و افزایش تولید از منابع غیرمنتظره است. همچنین، تولیدکنندگان خاورمیانه به دنبال مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت هستند و آینده اوپک با خروج احتمالی اعضا با چالش مواجه شده است.