ابتکار عمان برای مسیر جدید تردد کشتیها در تنگه هرمز؛ آیا آمریکا برای جنگ طولانیمدت آماده میشود؟
به گزارش نرخ روز، قرار است مقامهای ارشد کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، ایران و عراق در تاریخ ۱۴ سپتامبر در عمان گرد هم آیند. این نشست در شرایطی برگزار میشود که تنش نظامی میان ایران و آمریکا بر سر تنگه هرمز همچنان ادامه دارد. یکی از مهمترین اهداف این نشست، اعلام رسمی توافق ایران و عمان درباره ایجاد مسیر تازهای برای عبور کشتیها از تنگه هرمز است. به گفته یک منبع سیاسی ارشد ایرانی، هدف این نشست محدود اما مهم است. نخستین هدف این است که ایران و عمان توافق خود درباره تنگه هرمز و مسیر تازه عبور کشتیها را برای دیگر کشورهای عضو شورای همکاری و عراق توضیح دهند و آن را بهطور رسمی اعلام کنند. این نشست قرار است با حضور وزیران خارجه کشورهای منطقه خلیج فارس برگزار شود.
به گفته این مقام ایرانی، ایده برگزاری نشست ابتدا از سوی عمان مطرح شد و سپس عربستان سعودی از آن حمایت کرد و در نهایت دیگر کشورهای عضو شورای همکاری نیز با آن موافقت کردند. او گفت: «ابتکار اولیه این نشست از سوی خود عمان مطرح شد. عمان پیشنهاد کرد توافقی که به آن دست یافتهایم در نشست وزیران کشورهای منطقه ارائه شود و ما نیز موافقت کردیم؛ بنابراین این یک ابتکار مشترک ایران و عمان است. عربستان سعودی از این پیشنهاد استقبال کرد و از طریق رایزنی، سایر کشورها نیز موافقت خود را اعلام کردند.»
تنش میان ایران و آمریکا در روزهای اخیر وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن نفتکشها و مسیرهای انتقال انرژی به بخشی از میدان رویارویی دو طرف تبدیل شدهاند. حمله به نفتکشهای ایرانی در خارک و واکنش متقابل ایران، نشانهای از تشدید «نبرد ارادهها» در منطقه است. بااینحال، سطح مشارکت کشورها یکسان نخواهد بود. امارات متحده عربی گفته میشود تنها در آخرین لحظات مشارکت خود را تأیید کرده و سطح نمایندگیاش را نیز کاهش داده است. این منبع ایرانی گفت اواخر روز ۱۰ سپتامبر مشخص شد که وزیر خارجه امارات در نشست حاضر نخواهد شد و یک وزیر مشاور یا وزیر دولت به نمایندگی از این کشور شرکت خواهد کرد. در مورد حضور بحرین و کویت نیز هنوز قطعیت کامل وجود ندارد، هرچند انتظار میرود وزیران خارجه هر دو کشور در نشست حاضر شوند. وزیر خارجه عراق نیز قرار است در کنار همتایان خود از کشورهای شورای همکاری در این نشست شرکت کند. بااینحال، این مقام ایرانی هشدار داد که نباید اهمیت نشست را بیش از حد تفسیر کرد. او تأکید کرد: «این نشست به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست. بازگشایی تنگه شرایط جداگانهای دارد.»
این در حالی است که دیپلماسی کنونی قطر با تهران در کنار روند ایران و عمان درباره تنگه هرمز جریان دارد و جایگزین آن نیست. در همین چارچوب، مقامهای ارشد قطری طی هفته گذشته دو بار به تهران سفر کردند و در روزهای ۳ و ۶ سپتامبر، نشستهایی تا پنج ساعت در وزارت خارجه ایران برگزار کردند. منابع آگاه ایرانی میگویند قطر از تلاش عمان برای برگزاری نشست میان کشورهای شورای همکاری، ایران و عراق استقبال کرده و وزیر خارجه ایران را نیز به پیگیری این روند تشویق کرده است. در مورد جزئیات توافق ایران و عمان درباره عبور کشتیها، مقام ارشد ایرانی آن را یک راهحل موقت و نه توافقی نهایی توصیف کرد. او گفت: «مسیر میانی که با عمان بر سر آن توافق شده، یک طرح موقت تازه برای تفکیک مسیرهای تردد دریایی است. مذاکرات برای ایجاد یک طرح دائمی پس از آن انجام خواهد شد.»
به گفته این مقام، علاوه بر تعیین مسیر عبور کشتیها، موضوعات حلنشده دیگری نیز وجود دارد؛ از جمله اینکه در آینده چه نهادی مسئول اداره تنگه هرمز خواهد بود و هزینه خدمات دریایی چگونه پرداخت خواهد شد. او گفت: «اداره آینده تنگه و خدمات دریایی، از جمله هزینههای ارائه این خدمات، موضوع مذاکرات بیشتر میان ایران و عمان خواهد بود.» این موضوع در حالی مطرح میشود که کشورهای عضو شورای همکاری و دولت آمریکا بهشدت با وضع هرگونه هزینه برای عبور از تنگه هرمز، چه بهصورت مستقیم و چه غیرمستقیم، مخالف بودهاند. این مقام ایرانی در پاسخ به این پرسش که آیا سایر کشورهای شورای همکاری نیز در مذاکرات ایران و عمان درباره هزینه خدمات دریایی مشارکت خواهند کرد، تأکید کرد تهران این موضوع را مسئلهای دوجانبه با عمان میداند، نه موضوعی چندجانبه. او گفت: «ما این موضوع را با آنها مطرح خواهیم کرد، اما این مسئله میان ایران و عمان است.»
او در این زمینه به ماده پنجم تفاهمنامه اسلامآباد اشاره کرد. این ماده یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای چارچوب آتشبس ایران و آمریکا بود که در ماه ژوئن امضا شد. بر اساس ماده پنجم این توافق ۱۴ مادهای، ایران متعهد شده بود تمام تلاش خود را برای تضمین عبور امن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز به کار گیرد؛ عبور کشتیها در ابتدا به مدت ۶۰ روز بدون هزینه انجام میشد و قرار بود تردد دریایی بلافاصله از سر گرفته شود و عملیات مینروبی نیز ظرف ۳۰ روز تکمیل شود. اما همین بند تصریح میکند که ایران «با سلطنت عمان درباره تعیین نحوه اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز وارد گفتوگو خواهد شد.» در این بند، سایر کشورهای ساحلی تنگه تنها قرار است در جریان گفتوگوها قرار گیرند و با آنها مشورت شود، نه اینکه بهطور رسمی در مذاکرات حضور داشته باشند. این روند نیز باید مطابق قوانین بینالمللی و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز انجام شود. تهران اکنون دقیقاً به همین عبارت استناد میکند تا استدلال کند مذاکرات مربوط به هزینههای خدمات دریایی، دستکم در شرایط کنونی، باید بهصورت دوجانبه میان ایران و عمان انجام شود.
در تصویر بزرگتر، آنچه اهمیت دارد این است که کشورهای عضو شورای همکاری که خود را درگیر رویارویی ایران و آمریکا میبینند، در شرایطی قرار گرفتهاند که گزینه چندانی جز تعامل با تهران ندارند. تردیدها درباره قابل اتکا بودن تعهدات امنیتی آمریکا در دولت کنونی، یادآور شوکی است که کشورهای عربی خلیج فارس در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ تجربه کردند؛ زمانی که حملات به عربستان سعودی و امارات با واکنش نظامی گسترده آمریکا روبهرو نشد. اکنون نیز کشورهای عرب خلیج فارس ناچارند، با وجود هزاران حمله پهپادی و موشکی به خاکشان، تعامل با ایران را در دستور کار قرار دهند. به نظر میرسد منطقه به سمت تعامل بیشتر بر اساس ملاحظات واقعگرایانه و منافع عملی حرکت میکند. در چنین شرایطی، ممکن است حساسیت کشورهای عربی خلیج فارس نسبت به مناقشه ایران و آمریکا نیز کاهش یابد؛ روندی که میتواند پیامدهای مهمی برای آینده نظم سیاسی و امنیتی منطقه داشته باشد.
در این شرایط، خبرگزاریها در گزارشی مینویسند که ایالات متحده در هفتههای اخیر توانسته تا حدی کنترل ایران بر تنگه هرمز را کاهش دهد و همزمان صادرات نفت خود ایران را تقریباً متوقف کند؛ اقدامی که سقوط اقتصادی ایران را شتاب بخشیده است. بااینحال، جنگی که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه با هدف پایان دادن به آن در چند هفته آغاز کردند، همچنان ادامه دارد و بنبست موجود برای هر دو طرف هزینهبر است. ایران در روزهای نخست جنگ عملاً تنگه هرمز را بست؛ اما در هفتههای اخیر موازنه تغییر کرده است. محاصره دریایی آمریکا صادرات نفت ایران را تقریباً متوقف کرده، درحالیکه نیروهای نظامی آمریکا به افزایش صادرات نفت کشورهای عربی خلیج فارس کمک کردهاند.
بر اساس دادههای یک کارشناس نفت، صادرات نفت ایران از حدود ۱.۸۵ میلیون بشکه در روز در بهار گذشته به حدود ۲۵۵ هزار بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافته است؛ در مقابل، صادرات نفت کشورهای غیرایرانی از حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز در اوج جنگ به ۸.۴ میلیون بشکه در روز در سپتامبر افزایش یافته است. با احتساب صادراتی که از مسیرهای جایگزین انجام میشود، این رقم به ۱۰.۸ میلیون بشکه در روز رسیده است. پیش از جنگ حدود ۱۴ میلیون بشکه نفت در روز از مسیرهای مربوط به کشورهای غیرایرانی صادر میشد. به گفته این کارشناس، انصارالله به پالایشگاه جیزان عربستان آسیب زدهاند؛ پالایشگاهی که یکی از تأمینکنندگان مهم گازوئیل و سوخت جت برای اروپا است. دادهها نشان میدهد حجم نفت عربستان که از مسیر بابالمندب به مقصد آسیا عبور میکند، از حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز در ماه ژوئن به تنها ۱۲۸ هزار بشکه در روز در ماه آگوست سقوط کرده است. این رقم در سپتامبر اندکی بهبود یافته و به حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز رسیده است.
افزایش جریان نفت از تنگه هرمز به استقرار گسترده نیروهای آمریکایی در این آبراه وابسته است؛ استقراری که فشار زیادی بر منابع نظامی آمریکا وارد کرده است. تهران ممکن است از مسیرهای دیگری تنش را تشدید کند. به گفته یک کارشناس خاورمیانه در واشنگتن: «آمریکا، با وجود موفقیت محدود خود در کاهش کنترل ایران بر تنگه و وارد کردن ضربه ویرانگر به اقتصاد ایران، در جنگ با ایران پیروز نمیشود. ایران هیچ نشانهای از عقبنشینی نشان نمیدهد و در عوض ثابت کرده که نهتنها آماده مقابله است، بلکه هر جا بتواند درگیری را تشدید خواهد کرد. این جنگ احتمالاً طولانی خواهد شد و برنده مشخصی نخواهد داشت.»
یک کارشناس ایران در گروه بحران بینالمللی نیز گفته: «مشکل اصلی واشنگتن این است که هنوز نظریهای برای پیروزی ندارد. کشتیهای بیشتری در حال عبور هستند و ایران تحت فشار قرار گرفته است، اما هیچکدام از اینها به یک نتیجه سیاسی منجر نشده است.» یک پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و افسر سابق اطلاعاتی که روی ایران تمرکز داشته، هم معتقد است: «تهران بارها نشان داده که در واکنش به افزایش فشار آمریکا، به جای عقبنشینی، از نردبان تشدید تنش بالا خواهد رفت. ایران صرفاً یک محاصره دریایی نامحدود را نخواهد پذیرفت و اجازه نخواهد داد واشنگتن هزینههای اقتصادی فزایندهای را بدون تحمیل هزینه از سوی ایران به آن کشور وارد کند.»
در مورد سمت آمریکایی کشمکش، وبگاه شورای آتلانتیک هم در گزارشی مینویسد که ارتش آمریکا در حال برنامهریزی بلندمدت برای حضور نیروهایش در خلیج فارس است؛ اقدامی که خطر افزایش فشار بر نیروی دریایی آمریکا را به همراه دارد. دولت آمریکا تلاش میکند چنین القا کند که جنگ با ایران تقریباً به پایان رسیده است، اما وضعیت نظامی آمریکا تصویر متفاوتی ارائه میدهد. نیروهای دریایی آمریکا در حال استقرار برای حضوری هستند که دستکم تا پایان سال ادامه خواهد داشت و در عین حال گزینه تشدید درگیری را برای واشنگتن باز نگه میدارد. همزمان، ارتش آمریکا مأموریت عناصر لشکر ۸۲ هوابرد را که هماکنون در منطقه حضور دارند تمدید کرده است. دلیل این تمدید، به گفته ارتش، «الزامات عملیاتی» است. به گفته مقامهای آمریکایی، نیروی دریایی قصد دارد دستکم تا پایان سال ۲۰۲۶، دو گروه رزمی ناو هواپیمابر را در خاورمیانه و در نزدیکی ایران مستقر نگه دارد. نیروی دریایی آمریکا از زمان اوج جنگهای افغانستان و عراق بهندرت چنین حضور قدرتمندی را در منطقه حفظ کرده است. به گفته مقامهای آمریکایی، این تصمیم نشان میدهد دولت آمریکا در حال بررسی تشدید عملیات نظامی علیه ایران پس از انتخابات میاندورهای ماه نوامبر است.
فرمانده عملیات نیروی دریایی آمریکا، اواخر ماه گذشته هنگام صحبت با خبرنگاران، خدمه ناو روزولت را برای روزهای دشوار و یک مأموریت طولانی در دریا آماده کرد. این مسئله بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که حملات ایران به پایگاههای آمریکا در خلیج فارس، رساندن ملوانان به ساحل را بسیار دشوارتر کرده است. در هفتههای اخیر، دولت آمریکا به این نتیجه رسیده که از طریق فشار اقتصادی تلاش کند تهران را به مذاکره جدیتر وادار کند. مقامهای آمریکایی گفتهاند نشانههایی وجود دارد که این رویکرد در حال اثرگذاری است و اقتصاد ایران که پیش از این نیز بهشدت آسیب دیده بود، اکنون بیش از گذشته در معرض فروپاشی قرار گرفته است. اما فشار اقتصادی ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد تا اثر کامل خود را نشان دهد. رئیسجمهور آمریکا روز گذشته نیز به مقاومت ایران اشاره کرد و پیش از سوار شدن به هواپیمای ریاستجمهوری گفت اکنون معتقد است تهران تلاش خواهد کرد تا بعد از انتخابات آمریکا دوام بیاورد.
ادامه فشار اقتصادی بر ایران میتواند از نظر سیاسی نیز برای دولت آمریکا مزایایی داشته باشد؛ زیرا این امکان را فراهم میکند که جنگی که در داخل آمریکا محبوب نیست، تا حد امکان از مرکز توجه دور بماند؛ آن هم در شرایطی که جمهوریخواهان در پاییز امسال برای انتخابات تلاش میکنند؛ اما این راهبرد یک مشکل اساسی دارد: حفظ وضعیت موجود احتمالاً باعث بالا ماندن قیمت بنزین خواهد شد. به همین دلیل دولت آمریکا همچنان تمرکز زیادی بر تنگه هرمز دارد؛ آبراهی حیاتی برای عرضه انرژی در جهان. رئیسجمهور آمریکا اگرچه ترجیح میدهد هرچه سریعتر جنگ پایان یابد، اما نشان داده که ممکن است با ازسرگیری یک کارزار نظامی گستردهتر نیز موافقت کند؛ احتمالاً تنها پس از انتخابات میاندورهای و زمانی که پنتاگون بخشی از ذخایر تسلیحاتی کاهشیافته خود را دوباره تأمین کرده باشد. در حال حاضر به نظر میرسد تهران مسیر تشدید تنش را ترجیح میدهد.
جمعبندی نرخ روز
نشست آتی در عمان با هدف اعلام توافق موقت ایران و عمان برای مسیر جدید تردد کشتیها در تنگه هرمز، نشاندهنده تلاشهای منطقهای برای کاهش تنشها است. این در حالی است که صادرات نفت ایران به شدت کاهش یافته و حضور نظامی آمریکا در منطقه برای بلندمدت برنامهریزی شده است. کارشناسان معتقدند که با وجود فشار اقتصادی بر ایران، این جنگ احتمالاً طولانی خواهد شد و تهران نیز تمایلی به عقبنشینی نشان نمیدهد، بلکه به دنبال تشدید تنش است.
