مسدود شدن دو کریدور حیاتی انرژی؛ تغییر توازن قدرت میان تهران و واشنگتن
به گزارش نرخ روز، شش ماه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، آشوب در خاورمیانه رو به افزایش است و به نظر میرسد راهی برای خروج از این وضعیت وجود ندارد. رئیسجمهور ایالات متحده پیشتر اعلام کرده بود که بمبارانها تا زمان دستیابی به صلح در خاورمیانه و جهان ادامه خواهد یافت.
تا روز جمعه، دو کریدور کلیدی برای انتقال جهانی انرژی، یعنی تنگه هرمز (دروازه ورود به خلیج فارس) و تنگه بابالمندب (در دهانه دریای سرخ)، عملاً مسدود شده بودند و به ترتیب تحت کنترل جمهوری اسلامی ایران و یکی از متحدینش قرار داشتند. همچنین در روز جمعه، حملهای از مبدأ عراق به خط لوله «شرق-غرب» عربستان سعودی انجام شد؛ خط لولهای که سعودیها برای دور زدن تنگه هرمزِ مسدودشده، نفت خود را از طریق آن منتقل میکردند.
اقتصاد جهانی که پیش از این نیز دچار آسیب قابل توجهی شده بود، اکنون به شدت متزلزل شده است. در ۲۷ فوریه، یعنی یک روز پیش از آغاز کارزار بمباران آمریکا و اسرائیل، قیمت نفت در بازارهای جهانی کمی بیش از ۷۰ دلار در هر بشکه بود؛ اما روز جمعه، این قیمت برای لحظاتی به ۱۱۰ دلار رسید. بر اساس دادهها، قیمت هر گالن بنزین در ایالات متحده اکنون به طور میانگین ۴.۳۰ دلار است، در حالی که این رقم در زمان آغاز جنگ ۲.۹۸ دلار بود.
با توجه به کاهش ذخایر مهمات آمریکا و قرار داشتن پایگاههای این کشور در منطقه در معرض خطر دائمی حملات هوایی، دولت آمریکا رویکرد خود را از اقدام نظامی به کارزار فشار مالی تغییر داده است؛ کارزاری که با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» شناخته میشود.
اما با وجود نشانههایی مبنی بر اینکه محاصره دریایی آمریکا اقتصاد ایران را تحت فشار شدید قرار داده، تهران در برابر خواستههای واشنگتن تزلزلی از خود نشان نداده و موفقیتهای نظامی اخیر متحدان منطقهای ایران نشان میدهد که قدرت چانهزنی و اهرم فشار تهران در روزهای اخیر افزایش یافته است.
به گفته یک پژوهشگر «برنامه امنیت آینده» در اندیشکده «نیو آمریکا»: «این همان لحظهای است که ایران سالها برای آن آماده شده و در جهت آن گام برداشته است. گویی ماشهای کشیده شده و شبکه منطقهای [ایران] فعال شده است. حتی اگر این درگیری ایران را تضعیف کرده باشد، یکی از مهمترین درسهایی که پنج یا ده سال دیگر خواهیم گرفت، این است که شبکه منطقهای ایران درست در همان لحظهای که به آن نیاز داشت، تا چه حد قدرتمند، یکپارچه و منعطف عمل کرده است».
رئیسجمهور آمریکا که برای شرکت در مسابقات گلف آیریش اوپن به ایرلند سفر کرده، پرسشها درباره مسدود شدن مسیرهای آبی را کماهمیت جلوه داد. او در پاسخ به پرسشی درباره تحولات یمن که به نظر میرسید آخرین مجرای صادرات نفت عربستان سعودی را مسدود کرده، گفت که با ولیعهد عربستان تلفنی گفتگو کرده و اوضاع «بهخوبی و خوشی» پیش خواهد رفت. او گفت: «همه چیز بهخوبی حلوفصل خواهد شد. همهچیز درست پیش خواهد رفت» و اظهار داشت که به نظرش ایران مسئول حمله به خط لوله «شرق-غرب» عربستان سعودی بوده است.
او گفته نگران پیشرویهای حوثیها در امتداد ساحل دریای سرخ یمن نیست و هدف آنها عربستان سعودی است. رئیسجمهور آمریکا اظهار داشت: «حوثیها با ما تماس گرفتند و نمیخواهند با ما بجنگند. آنها نمیخواهند ما سراغشان برویم و ترجیح میدهند که ما دخالتی نکنیم؛ ضمن اینکه اجازه عبور به بیشتر کشتیها را میدهند. تنها کشوری که از آن دلِ خوشی ندارند، یک کشور خاص است و ما این مسئله را حلوفصل خواهیم کرد». با این حال، صادرات نفت عربستان سعودی، به عنوان مهمترین متحد واشنگتن در منطقه خلیج فارس، حتی پیش از آنکه خط لوله نفتش هدف حمله پهپادی قرار گیرد، در ماه گذشته به پایینترین سطح خود طی یک دهه اخیر رسیده بود.
مناقشه یمن نمونهای از وخامت اوضاع منطقه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران است. در ماه فوریه، جنگ داخلی طولانیمدت یمن به لطف آتشبسی که با میانجیگری سازمان ملل برقرار شده و با وجود شکننده بودن همچنان پابرجا مانده بود، متوقف شده بود؛ اما اکنون درگیریها دوباره شدت گرفته است. یک مقام یمنی که عضو دولت ائتلافیِ مورد حمایت عربستان و به رسمیت شناختهشده در سطح بینالمللی است، گفت که درخواستهایی برای مداخله نظامی دولت آمریکا علیه حوثیها — مشابه اقدامی که در سال ۲۰۲۵ انجام شد — وجود داشته است. با این حال، اظهارات روز شنبه رئیسجمهور آمریکا نشان میداد که چنین اقدامی بعید است.
در همین حال، اسرائیل حملات خود را در جنوب لبنان تشدید کرده و آتشبس شکنندهای را که با میانجیگری آمریکا برقرار شده بود، در معرض خطر قرار داده است. بدین ترتیب یافتن راهی برای خروج از این باتلاق دشوار به نظر میرسد.
تصرف پریم یک روز پس از کنترل بندر المخاء رخ داد و توان حوثیها برای تهدید مسیرهای جایگزین صادرات نفت عربستان در دریای سرخ را افزایش داده است.
عربستان سعودی ممکن است برای تداوم جریان صادرات نفت، خود را ناچار به تشدید اقدامات نظامی علیه حوثیها ببیند؛ هرچند به نظر میرسد ریاض تاکنون با احتیاط عمل کرده است. وزارت امور خارجه عربستان سعودی در بیانیهای که بامداد شنبه منتشر شد، اعلام کرد که از اقدام تلافیجویانه علیه شبهنظامیان مستقر در عراق خودداری خواهد کرد تا به بغداد فرصت دهد به این مشکل رسیدگی کند. سایر کشورهای خاورمیانه، بهویژه کشورهای حوزه خلیج فارس و اردن که میزبان نیروهای آمریکایی هستند، بهای سنگینی برای جنگی پرداختهاند که رهبرانشان فعالانه در پی پرهیز از آن بودهاند.
هفته گذشته، هنگامی که رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس در کنفرانسی در ابوظبی گرد هم آمدند، محور گفتگوها نه زمان پایان جنگ، بلکه یافتن راهی برای برونرفت از این وضعیت بغرنج و دشوار بود. به گفته یک مشاور ارشد مرکز مطالعات سیاسی در اردن: «ما در میانه جنگی هستیم که نمیخواهیم شاهد پیروزی هیچیک از طرفین در آن باشیم. ما تحت فشار هستیم و در وسط میدان درگیری گیر افتادهایم».
در همین رابطه، گزارش شده است که ایران و متحدانش اکنون بر دو مسیر کلیدی حملونقل نفت تسلط دارند و تهران در حال زمینهسازی برای یک پیروزی دیپلماتیک است که میتواند جایگاهش را ارتقا دهد. بر اساس این گزارش، در شرایط کنونی، مسیرهای صادرات نفت از خاورمیانه رو به تنگتر شدن است. قیمت انرژی به شدت در حال افزایش است و همسایگان ایران ممکن است در آستانه پذیرش درجاتی از اقتدار این کشور بر تنگه هرمز باشند.
در هفته گذشته، ایران و متحدانش با تشدید اقدامات نظامی، هرگونه احساس ثبات نسبی در منطقه را برهم زدهاند؛ اقدامی که نمود بارز آن در یمن دیده میشود. این وضعیت، کفه ترازوی تقابل ایران و ایالات متحده را به نفع ایران تغییر میدهد. البته این تغییر ممکن است تعیینکننده نباشد؛ چرا که تهران همچنان تحت فشار اقتصادی شدیدی قرار دارد و محاصره دریایی و تحریمهای فزاینده آن را از جهان منزوی کرده است.
با این حال، مجموعهای از حملات اخیر توسط ایران و متحدانش، دامنه درگیری را گسترش داده است. به گفته تحلیلگران، این امر ممکن است اهرم فشار بیشتری در اختیار تهران قرار داده باشد، دستکم در مقطع کنونی. حوثیهای یمن که متحد ایران هستند، روز جمعه جزیرهای را در دریای سرخ تصرف کردند؛ اقدامی که پایگاهی برای اخلال در کشتیرانی در یکی دیگر از آبراههای حیاتیِ صادرات نفت خاورمیانه در اختیارشان قرار میدهد.
به گفته یک تحلیلگر ارشد گروه اوراسیا: «موفقیت حوثیها در یمن، کفه ترازو را دوباره به نفع ایران تغییر داده است. ایران توانسته وضعیت موجود را بدون کشیده شدن به جنگی تمامعیار — که احتمالاً در حال حاضر خواهان آن نیست — تغییر دهد». اگرچه ایران به شکلهای مختلف از حوثیها حمایت میکند، اما تحلیلگران معتقدند که این گروه شبهنظامی شیعه، نه مجرای مستقیم منافع ایران در یمن است و نه کاملاً مستقل از نفوذ تهران عمل میکند.
قیمت نفت روز جمعه برای مدت کوتاهی به حدود ۱۱۰ دلار در هر بشکه جهش کرد که تقریباً ۵۰ درصد بالاتر از سطوح پیش از آغاز درگیریهاست. این مسئله اهرم فشار بیشتری به ایران میدهد، زیرا قیمت بالای انرژی برای رئیسجمهور آمریکا — آن هم در نزدیکی انتخابات پاییز — یک ریسک سیاسی محسوب میشود.
عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، از زمانی که ایران عملاً تنگه هرمز را در اوایل درگیریها مسدود کرد، وابستگی فزایندهای به دریای سرخ پیدا کرده است. اما حوثیها در ماه ژوئیه علیه کشتیهای سعودی اعلام محاصره کرده و ضمن شلیک به شناورهای عبوری در دریای سرخ، به تأسیسات نفتی این پادشاهی نیز حمله کردند. صادرات نفت عربستان سعودی در ماه گذشته به پایینترین سطح خود در دستکم ۱۳ سال اخیر سقوط کرد.
اگرچه در شرایط کنونی تعداد محدودی از کشتیها با کمک اسکورت نیروی دریایی آمریکا موفق به عبور شدهاند، اما حجم تردد کشتیها در تنگه هرمز همچنان بسیار کمتر از دوران پیش از آغاز درگیریهاست.
به باور یک کارشناس مسائل ایران، این وضعیت به معنای از دست رفتن بخشی از اهرم فشار ایران در تنگه هرمز بوده و تهران اکنون در حال جبران آن در عرصههای دیگر است و متحدانش حملاتی را در عربستان سعودی و یمن ترتیب میدهند. به باور او: «استراتژی نظامی ایران هم تنشزا و هم قابل پیشبینی است. همه چیز حول محور تشدید تنش در حوزههای عملیاتی مختلف (cross-domain) برای تهرانی میچرخد که روزبهروز ریسکپذیرتر میشود».
ایران همچنین حملات خود علیه ناوهای جنگی آمریکا را که در خلیج فارس گشتزنی میکنند، افزایش داده است. دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که ایران نخستین موشک ضدکشتی خود را علیه یک کشتی آمریکایی آزمایش کرده است. ارتش آمریکا در واکنش به حملات ایران به ناوهایش، چندین نفتکش ایرانی حامل نفت خام را منهدم کرد.
کارشناس مذکور معتقد است که حملات ایران بسیار پرخطر بودهاند: «این سامانهها که با سرعت و در ارتفاع بالا پرواز میکنند، میتوانند از عمق خاک ایران شلیک شوند و در صورت اصابت به شناورهای آمریکایی، تلفات جانی سنگینی به بار آورند».
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران روز جمعه اعلام کرد که ایران و عمان قرار است روز دوشنبه با سایر کشورهای حوزه خلیج فارس درباره تنگه هرمز گفتگو کنند؛ رویدادی که میتواند تصویری با نمادگذاری قوی از چگونگیِ منجر شدنِ راهبرد نظامی نامتقارن تهران به دستاوردهای ملموس باشد.
به گفته یک افسر بازنشسته اطلاعاتی و متخصص امور ایران، این نشست — در صورت برگزاری — «بازتابی از ناامیدی عمیق در سراسر منطقه خلیج فارس نسبت به واشنگتن و سیاستهای آمریکا در منطقه است». به باور او، آنها مجبور به انتخاب هستند: «میان رویارویی بیپایان و بدون چشمانداز سیاسی روشن — که موجب بیثباتی منطقه و تحمیل هزینههای اقتصادی هنگفت میشود — و پذیرشِ تا حدی اقتدار ایران بر تنگه به امید بازگرداندن ثبات».
به گفته کارشناس مذکور: «تهران ماهها صرف حملات مستقیم و غیرمستقیم به این کشورها و ایجاد شرایطی کرد که منجر به از دست رفتن بخش عمدهای از درآمدها و ناتوانی در صادرات نفت شد. اکنون تهران تلاش میکند تا موضعی مطلوبتر از سرِ تمکین و کرنش در برابر خود را از سوی عناصرِ نظمِ آمریکایی در منطقه، تثبیت کند».
جمعبندی نرخ روز
با مسدود شدن تنگه هرمز و تنگه بابالمندب توسط ایران و متحدانش، مسیرهای حیاتی انتقال انرژی در خاورمیانه دچار اختلال شده است. این وضعیت منجر به افزایش قابل توجه قیمت نفت به ۱۱۰ دلار در هر بشکه و کاهش صادرات نفت عربستان سعودی به پایینترین سطح در ۱۳ سال اخیر شده است. در نتیجه، توازن قدرت در منطقه به نفع ایران تغییر کرده و کشورهای حوزه خلیج فارس در حال بررسی گزینههایی برای بازگرداندن ثبات هستند.
