تشدید بحران نفتی عربستان؛ از توقف خط لوله شرق-غرب تا فشار حوثی‌ها و ناامیدی از آمریکا

به گزارش نرخ روز، با باز شدن جبهه‌های نبرد تازه در منطقه، عربستان سعودی به‌طور فزاینده‌ای خود را گرفتار در میانه جنگ میان ایالات متحده و ایران می‌بیند. اکنون، رهبران پادشاهی سعودی در حال ارزیابی گزینه‌هایی هستند که روزبه‌روز محدودتر می‌شوند. بازار جهانی نفت که بیش از شش ماه است تحت تأثیر تنش‌های شدید میان ایالات متحده و ایران قرار دارد، با تهدید جدی دیگری برای برنامه‌های جایگزین و اضطراری خود مواجه شده است. روز جمعه، عربستان سعودی اعلام کرد که خط لوله «شرق-غرب» خود را تعطیل کرده است؛ اقدامی که در پی حملات پهپادی از داخل خاک عراق صورت گرفت و به گفته مقامات سعودی، منجر به «جراحت و بروز برخی خسارات» شده است. خط لوله شرق-غرب که به بندر «ینبع» در دریای سرخ منتهی می‌شود و خوراک پالایشگاه‌های ساحلی عربستان را تأمین می‌کند، در دوران تنش‌های اخیر نقشی حیاتی در تغییر مسیر میلیون‌ها بشکه نفت خام عربستان از خلیج فارس ایفا کرده است. بر اساس یادداشتی که روز دوشنبه توسط مؤسسه کپیتال اکونومیکس منتشر شد، تعطیلی این خط لوله می‌تواند منجر به توقف عرضه تا ۴ درصد از نفت جهان شود. مقامات مطلع اظهار داشته‌اند که تعمیر خسارات وارده، از جمله در یکی از تأسیسات اصلی پمپاژ، ممکن است بین سه تا پنج هفته به طول انجامد. یکی از این مقامات گفت که این خط لوله ممکن است در حین انجام تعمیرات به صورت محدود و جزئی کار کند، اما آن‌ها نتوانستند برآورد کنند که چه مقدار نفت امکان عبور از آن را خواهد داشت. بدین ترتیب، این تعطیلی که ممکن است وضعیت دشوار فعلی بازار جهانی نفت را وخیم‌تر کند. هفته گذشته، نیروهای حوثی یمن که مورد حمایت ایران هستند، بندر مخا در دریای سرخ و جزیره پریم (واقع در دهانه تنگه باب‌المندب) را تصرف کردند. تنگه باب‌المندب آبراهی باریک است که ماه‌هاست به عنوان مسیری جایگزین برای تنگه هرمز عمل کرده و امکان صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی عربستان را فراهم می‌ساخت. ترکیبِ تشدید کنترل حوثی‌ها بر کشتیرانی در دریای سرخ و تعطیلی خط لوله در روز جمعه، این نگرانی را دامن زده است که مسیرهای اصلی خروج نفت منطقه در حال مسدود شدن هستند. قیمت معاملات آتی نفت خام برنت (شاخص جهانی نفت) و نفت وست تگزاس اینترمدیت یا WTI (شاخص نفت آمریکا) هر دو روز دوشنبه بیش از ۳ درصد افزایش یافت و به ترتیب به ۱۰۸ و ۱۰۳ دلار در هر بشکه رسید. رئیس و هم‌بنیان‌گذار گروه انرژی راپیدان گفت: «اگر خط لوله شرق-غرب به سرعت تعمیر و دوباره عملیاتی نشود، فاجعه‌بار خواهد بود. این خط لوله، بی‌شک مهم‌ترین مسیری است که عربستان سعودی از طریق آن قادر به تغییر مسیر جریان نفت خام خود بود.» با وجود جهش قیمت‌ها، بازار نفت در طول جنگ تاب‌آوری قابل‌توجهی از خود نشان داده است؛ بخشی از نفت موفق شده از تنگه هرمز عبور کند، برخی کشورها تولید خود را افزایش داده‌اند و بسیاری نیز از ذخایر استراتژیک خود بهره برده‌اند. علاوه بر این، تقاضای جهانی برای نفت کاهش یافته است. با این حال، بخش عمده‌ای از این تاب‌آوری را می‌توان مدیون راهکار جایگزینی دانست که توسط «خط لوله شرق-غرب» فراهم شده است. به گفته یکی از بنیان‌گذاران مؤسسه انرژی اسپکتس، این خط لوله در طول جنگ به‌طور میانگین روزانه حدود ۶ میلیون بشکه نفت خام پمپاژ کرده است؛ رقمی که اندکی کمتر از ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه‌ای آن است. او می‌گوید این خط لوله دو کاربرد دارد: پمپاژ نفت خام برای صادرات و تأمین خوراک پالایشگاه‌های واقع در سواحل غربی عربستان سعودی که آن‌ها نیز به نوبه خود فرآورده‌های نفتی مانند گازوئیل صادر می‌کنند. او اظهار داشت که در حال حاضر، معامله‌گران نسبت به اختلالات در بازار دوم (بازار فرآورده‌های نفتی) «حساسیت بیشتری» نشان می‌دهند؛ زیرا این بازار کوچک‌تر است و همچنین به دلیل حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه و کاهش عرضه، تحت فشار قرار دارد. بر اساس داده‌های انجمن خودروی آمریکا، هفته گذشته میانگین قیمت گازوئیل در ایالات متحده برای نخستین بار از مرز ۶ دلار در هر گالن گذشت. رئیس شرکت لیپو اویل اسوشیتس، روز دوشنبه در یادداشتی نوشت که تعطیلی طولانی‌مدت خط لوله شرق-غرب می‌تواند قیمت را به بیش از ۶.۵۰ دلار در هر گالن برساند. به گفته تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت کپلر، ذخایر نفت در ینبع در حال حاضر حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام را در خود جای داده است. او گفت که با در نظر گرفتن میانگین نرخ برداشت، این ذخایر تنها برای حدود چهار روز کافی است و پس از آن مخازن خالی خواهند شد. معاون بخش بازارهای کالا در شرکت ریستاد انرژی، نیز روز دوشنبه در یادداشتی پیش‌بینی کرد که زمان اتمام این ذخایر بین پنج تا هفت روز خواهد بود. با این حال، یکی از مؤسسه «انرژی اسپکتس» انتظار دارد که عربستان سعودی بتواند هم‌زمان با انجام تعمیرات، جریان بخشی از نفت را در این خط لوله از سر بگیرد. او خاطرنشان کرد که با این وجود، «از دست رفتن طولانی‌مدت» این خط لوله، «بحرانی تدریجی را به فاجعه‌ای ناگهانی و شدید» تبدیل خواهد کرد. در هفته‌های اخیر، نیروهای حوثی یمن که متحد ایران محسوب می‌شوند، بارها به این پادشاهی حمله کرده و با تهدید به مختل کردن توانایی این کشور در صادرات نفت، فشار خود را بر اقتصاد جهانی را افزایش داده‌اند. اما به نظر می‌رسد، بی‌میلی رئیس‌جمهور ایالات متحده به رویارویی با حوثی‌ها، عربستان سعودی را سرخورده و ناامید کرده است. تلاش‌های دیپلماتیک این پادشاهی برای تعامل با ایران نیز نتایج محدودی داشته است. نشستی که قرار بود روز دوشنبه میان مقامات ایران، عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس برگزار شود، یکشنبه‌شب به‌طور ناگهانی به تعویق افتاد؛ چرا که شکاف میان مواضع آن‌ها همچنان عمیق باقی مانده بود. دولت آمریکا نمی‌تواند بسته شدن تنگه باب المندب را تحمل کند؛ اقدامی که موجب افزایش قیمت انرژی و اختلال در تجارت جهانی خواهد شد. اما از سوی دیگر، ورود به جنگ با طرفی که در برابر حملات قبلی سعودی و آمریکا مقاومت کرده، مأموریتی خطرناک و جدید برای ارتش آمریکا خواهد بود. به گفته سفیر پیشین آمریکا در عربستان سعودی: «در حال حاضر سعودی‌ها واقعاً سرخورده هستند. از جهاتی، این بدترین سناریوی ممکن برای آن‌هاست.» تنگنای کنونی پادشاهی سعودی، هزینه‌های سنگینی را برجسته می‌کند که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران بر خاورمیانه تحمیل کرده است؛ از جمله بر کشورهایی که رهبرانشان با این جنگ مخالف بوده‌اند یا بارها برای پایان دادن به آن تلاش کرده‌اند. در ماه‌های نخست جنگ، عربستان سعودی در مقایسه با همسایگانش، کم‌تر مورد حملات تلافی‌جویانه ایران قرار گرفته بود. اکنون، در حالی که پایانی برای خصومت‌ها متصور نیست و ایران به دنبال اهرم فشار بیشتری علیه ایالات متحده است، عربستان سعودی به هدفی اصلی تبدیل شده است. تنها در دو هفته گذشته، عربستان سعودی با حملاتی از سوی نیروهای متحد ایران در شرق، جنوب و شمال روبرو شده است. در اواخر ماه اوت، یک نفت‌کش سعودی در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت که منجر به کشته شدن دو ملوان شد. روز جمعه حوثی‌ها - که پیش‌تر محاصره محموله‌های نفتی عربستان در دریای سرخ را اعلام کرده بودند - مناطقی را در یک مسیر کشتیرانی مهم جهانی تصرف کردند و نیروهای متحد عربستان در یمن را به سختی شکست دادند. در همان روز، مقامات سعودی اعلام کردند که به دلیل حمله پهپادی از مبدا عراق، ناچار به تعطیلی یک خط لوله حیاتی نفت شده‌اند. این خط لوله، پس از آنکه ایران عملاً مسیر تنگه هرمز را مسدود کرد، به یک مسیر صادراتی جایگزین و کلیدی برای انتقال نفت عربستان به دریای سرخ تبدیل شده بود. به گفته سفیر پیشین آمریکا در عربستان سعودی: «دلیل اینکه کشوری مانند عربستان تا این حد بر توسعه همکاری امنیتی با ایالات متحده سرمایه‌گذاری می‌کند، دقیقاً برای مواجهه با چنین احتمالات و شرایطی است». ولی‌عهد و حاکم بالفعل عربستان سعودی، دلایلی برای اطمینان به این شراکت داشت. دولت او سال‌هاست که میلیاردها دلار و سرمایه سیاسی هنگفتی را صرف ایجاد روابط شخصی با رئیس‌جمهور و خانواده‌اش کرده است. اما به گفته مقامات آگاه، وقتی ولیعهد سعودی از رئیس‌جمهور خواست تا علیه حوثی‌ها اقدام نظامی کند، رئیس‌جمهور آمریکا نپذیرفت. مقامات و تحلیلگران سعودی به صراحت اعلام کرده‌اند که پادشاهی عربستان تمایلی به جنگیدنِ یک‌تنه با حوثی‌ها ندارد. این موضوع به‌ویژه از آن رو اهمیت دارد که عملیات نظامی پیشین عربستان علیه این گروه، به باتلاقی ده‌ساله بدل شد. به گفته ستون‌نویس نزدیک به دولت عربستان: «این مسئله نیازمند حمایت بین‌المللی است، نه فقط حمایت عربستان و کشورهای منطقه». با این حال، به نظر می‌رسد رئیس‌جمهور تمایلی به مداخله ندارد. به گفته یکی از مقامات ارشد پیشین سیاست‌گذاری خاورمیانه در پنتاگون: «با توجه به اینکه رئیس‌جمهور هم‌اکنون درگیر یک مناقشه بی‌پایان با ایران است و با نیروی دریایی‌ای که بیش از حد توانش تحت فشار است و ذخایر مهماتی رو به کاهش مواجه می‌باشد، جای تعجب نیست که نخواهد جبهه جدیدی را باز کند. اما این موضوع برای سعودی‌ها بسیار مأیوس‌کننده است». روز شنبه، رئیس‌جمهور در جریان سفر خود به ایرلند به خبرنگاران گفت که حوثی‌ها «با ما تماس گرفته‌اند و نمی‌خواهند با ما بجنگند». او با اشاره به عربستان سعودی افزود: «تنها یک کشور وجود دارد که آن‌ها از آن چندان راضی نیستند و ما این مسئله را حل‌وفصل خواهیم کرد». با این همه، یکی از مقامات سیاسی حوثی‌ها، برقراری تماس این گروه با ایالات متحده را تکذیب کرد و گفت: «ما نه با رئیس‌جمهور ارتباطی برقرار کردیم و نه از او خواستیم که به ما حمله نکند». به گفته دستیار پیشین وزیر امور خارجه در امور خاور نزدیک، احتمال دارد عربستان سعودی اکنون به دیپلماسی روی آورد. او خاطرنشان کرد که با وجود سال‌ها حملات هوایی عربستان، آمریکا و اسرائیل علیه حوثی‌ها، «هیچ‌کس به راه‌حل نظامی» برای مقابله با آن‌ها دست نیافته است. او افزود که عربستان سعودی همچنین می‌تواند با همسایگان خود و ایران همکاری کند تا به «مجموعه‌ای از ترتیبات ناخوشایند» برای پایان دادن به جنگ با ایران دست یابد. به گفته او، این پادشاهی ممکن است برای یافتن راه‌حل به چین چشم بدوزد، اما تلاش‌های دیپلماتیک پیشین پکن در منطقه به توافق‌های صلح پایدار منجر نشده است. چین در سال ۲۰۲۳ میانجی‌گرِ برقراری روابط میان عربستان سعودی و ایران بود، اما این روابط از آن زمان تاکنون دچار تنش و تزلزل شده است. تحلیلگران معتقدند که در حال حاضر، مقامات سعودی بعید است علیرغم احساس سرخوردگی، آشکارا از ایالات متحده انتقاد کنند. او گفت: «آن‌ها قرار نیست فاصله‌ای [در روابط] ایجاد کنند؛ بلکه باید تلاش دیپلماتیک دیگری را آغاز نمایند.» جمع‌بندی نرخ روز: عربستان سعودی در میانه تشدید تنش‌ها میان ایالات متحده و ایران، با بحران فزاینده‌ای در صادرات نفت خود مواجه است. تعطیلی خط لوله شرق-غرب پس از حملات پهپادی و کنترل حوثی‌ها بر تنگه باب‌المندب، مسیرهای حیاتی صادرات نفت را تهدید کرده و می‌تواند عرضه جهانی را تا ۴ درصد کاهش دهد. با وجود سرمایه‌گذاری‌های امنیتی گسترده با آمریکا، بی‌میلی رئیس‌جمهور این کشور به مداخله نظامی علیه حوثی‌ها، ریاض را سرخورده کرده و گزینه‌های دیپلماتیک با ایران و حتی چین را پیش روی این پادشاهی قرار داده است. این وضعیت، عربستان را به هدف اصلی اهرم فشار در منطقه تبدیل کرده است.