آیا معمار «دکترین ضاحیه» به دوران نخستوزیری بنیامین نتانیاهو پایان میدهد؟
به گزارش نرخ روز، تلاش بنیامین نتانیاهو برای ادامه حضور در مقام نخستوزیر اسرائیل با موجی از حمایت از یک چهره تازهوارد سیاسی، ژنرال سابق گادی آیزنکوت، روبهرو شده است. حزب گادی آیزنکوت در نظرسنجیها جهش کرده و شانس انتخاب دوباره نتانیاهو را با تهدید روبهرو میکند. گادی آیزنکوت، فرمانده پیشین ارتش اسرائیل، در هفتههای اخیر شاهد افزایش چشمگیر محبوبیت خود بوده است؛ بهطوری که نظرسنجیها نشان میدهند حزب او، با نام «یشار»، تقریباً به اندازه حزب راستگرای لیکود به رهبری نتانیاهو از حمایت برخوردار است. صعود آیزنکوت در شرایطی رخ داده که به نظر میرسد روابط میان نتانیاهو و ترامپ بیش از هر زمان دیگری رو به تیرگی نهاده است.
انتظار میرود اسرائیل تا پایان ماه اکتبر انتخابات برگزار کند؛ نخستین انتخاباتی که پس از حمله حماس در سال ۲۰۲۳ و جنگهای متعاقب آن در غزه، لبنان و ایران برگزار میشود. نتانیاهو که در مجموع حدود ۱۹ سال، بهصورت منقطع، نخستوزیر بوده، در شرایطی با نبردی دشوار برای حفظ قدرت روبهروست که به دلیل جنگ با ایران که بسیاری از اسرائیلیها آن را شکست میدانند، با انتقادهای داخلی مواجه شده است. بر اساس نظرسنجی مؤسسه آگام لبز در ماه ژوئن، حدود ۹۲ درصد اسرائیلیها معتقدند ایران در جنگ اخیر پیروز شده یا دستاوردهایی به دست آورده است.
بخش بزرگی از جذابیت آیزنکوت ناشی از تفاوت او با نتانیاهو است. این ژنرال تنومند پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ که حدود ۱۲۰۰ کشته بر جای گذاشت، به ائتلاف نتانیاهو پیوست؛ اما هشت ماه بعد در اعتراض به چگونگی مدیریت جنگ از سوی نخستوزیر استعفا داد و او را به طولانی کردن جنگ و به خطر انداختن جان گروگانهای ربودهشده در آن حمله متهم کرد. پسر کوچکتر او، گال، ۲۵ ساله، در ماههای نخست جنگ غزه، زمانی که آیزنکوت هنوز عضو کابینه بود، کشته شد؛ دو تن از برادرزادههای او نیز جان باختند. این ژنرال که معمولاً خونسرد است، هنگام سخنرانی بر مزار پسرش اشک ریخت. آیزنکوت در جمع صدها نفر از حامیانش که بسیاری از آنان از نخبگان فرهنگی و نظامی اسرائیل بودند، گفت: «اسرائیل امروز در یک دوراهی قرار دارد؛ در آستانه سرنوشتسازترین انتخابات تاریخ خود. انتخاباتی برای امنیت، وحدت و روح اسرائیل.» او افزود: «درد این جنگ هرگز از بین نخواهد رفت، اما من اطمینان دارم که توانایی رشد دوباره و بازسازی را داریم.»
آیزنکوت، فرزند مهاجران یهودی مراکشی، در شهر کارگری ایلات در حاشیه اسرائیل بزرگ شد. دوران طولانی خدمت نظامی خود را بهعنوان سرباز در تیپ پیادهنظام گولانی آغاز کرد و بهتدریج تا مقام رئیس ستاد ارتش، بالاترین جایگاه نظامی اسرائیل، ارتقا یافت. در مقابل، نتانیاهو در خانوادهای دانشگاهی و نخبه به دنیا آمد، دوران نوجوانی خود را در آمریکا گذراند و در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) تحصیل کرد. هیچیک از پسران نتانیاهو در طول جنگ در نیروهای ذخیره خدمت نکردهاند. پسر بزرگ او نیز به دلیل آنچه برخی سبک زندگی مجللش در میامی میدانند، با انتقادهایی روبهرو شده است.
آیزنکوت هنوز مواضع روشنی درباره چندین مسئله امنیت ملی، از جمله آینده غزه، اتخاذ نکرده است؛ اما او نیز چهرهای صلحطلب نیست. این ژنرال سابق بهعنوان طراح «دکترین ضاحیه» شناخته میشود؛ راهبردی نظامی که بر وارد آوردن قدرت آتش گسترده به مناطق شهری برای بازدارندگی گروههای شبهنظامی است و نخستین بار در جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶ به کار گرفته شد. نخستوزیر آینده اسرائیل با چالشهای مهمی در داخل و خارج روبهرو خواهد بود. متحدان غربی با ایجاد آنچه اسرائیل «مناطق حائل» در داخل سرزمینهای غزه، سوریه و لبنان مینامد و نتانیاهو آن را به یکی از محورهای تبلیغات انتخاباتی خود تبدیل کرده است، مخالفت دارند.
نظرسنجیها از کاهش حمایت جهانی از اسرائیل حکایت دارند. در یک نظرسنجی مؤسسه گالوپ در ماه فوریه، برای نخستین بار تعداد آمریکاییهایی که با فلسطینیان ابراز همدردی میکنند، از کسانی که با اسرائیلیها همدلی دارند، بیشتر بود؛ تغییری که نگرانی برخی رأیدهندگان اسرائیلی را درباره تداوم حمایت یکی از مهمترین متحدان این رژیم برانگیخته است.
نظرسنجیهای افکار عمومی که هفته گذشته شبکه ۱۳ اسرائیل و شبکه دولتی کان آن را منتشر کرد، نشان میدهند که حزب «یشار» به رهبری گادی آیزنکوت، رئیس پیشین ستاد ارتش و نماینده سابق کنست، در جایگاه نخست قرار گرفته است. هر دو نظرسنجی، نظرسنجی روز پنجشنبه شبکه ۱۳ و نظرسنجی روز یکشنبه شبکه کان، ۲۴ کرسی کنست را برای حزب یشار پیشبینی کردند، درحالیکه حزب لیکود به رهبری نتانیاهو ۲۳ کرسی به دست میآورد. حزب «باهم» (Together) به رهبری نخستوزیر پیشین، نفتالی بنت، با ۱۵ کرسی در جایگاه سوم قرار گرفت.
مانند بیشتر نظرسنجیهای انجامشده در طول یک سال گذشته، هر دو نظرسنجی پیشبینی میکنند که نتانیاهو قادر به تشکیل ائتلافی با اکثریت نخواهد بود. بر اساس نظرسنجی شبکه ۱۳، اردوگاه مخالفان ۶۹ کرسی و ائتلاف حاکم ۵۱ کرسی به دست خواهند آورد. شبکه کان نیز ۶۸ کرسی برای مخالفان و ۵۲ کرسی برای ائتلاف حاکم پیشبینی کرد. بااینحال، آیزنکوت و بنت هر دو مشارکت دادن احزاب عربی در ائتلاف خود را رد کردهاند؛ موضوعی که میتواند آنها را از رسیدن به اکثریت ۶۱ کرسی لازم برای تشکیل دولت بازدارد. نظرسنجیها بهطور مداوم بین ۱۰ تا ۱۱ کرسی برای احزاب عربی پیشبینی کردهاند.
تا ماه گذشته، نفتالی بنت بهعنوان رقیب اصلی نتانیاهو شناخته میشد، اما اکنون این وضعیت تغییر کرده است. آیزنکوت به لطف سوابق نظامی خود و تصویری که از او بهعنوان سیاستمداری پاکدست و در پی نجات کشور، نه پیشبرد منافع شخصی، شکل گرفته، اکنون به مهمترین رقیب نتانیاهو تبدیل شده است. پسر آیزنکوت در دسامبر ۲۰۲۳ هنگام خدمت بهعنوان سرباز در غزه کشته شد. دو تن از برادرزادههای او نیز همان سال در جریان خدمت نظامی جان باختند.
نظرسنجی روز یکشنبه شبکه کان همچنین میزان شایستگی نامزدها برای تصدی مقام نخستوزیری را بررسی کرد. در رقابت مستقیم با نفتالی بنت، نتانیاهو ۳۸ درصد حمایت را به دست آورد، درحالیکه بنت از حمایت ۳۴ درصدی برخوردار شد؛ اما در رقابت با آیزنکوت، نتانیاهو عقب افتاد و ۳۷ درصد حمایت کسب کرد، درحالیکه آیزنکوت ۴۱ درصد آرا را به خود اختصاص داد.
چهار حزب عربی، شامل حداش، تعال، بلد و رعام، نیز باید تصمیم بگیرند که در قالب یک فهرست مشترک یا بهصورت جداگانه در انتخابات شرکت کنند. منصور عباس، رهبر حزب رعام، ماه گذشته اعلام کرد که حزبش بهطور مستقل در انتخابات شرکت خواهد کرد، زیرا قصد دارد به دولت آینده بپیوندد؛ راهبردی که از سوی دیگر احزاب عربی رد شده است.
روابط نتانیاهو با رئیسجمهور ترامپ نیز رو به تیرگی گذاشته است. ترامپ سابقه حمایت آشکار و قاطع از نتانیاهو را دارد و حتی خواستار عفو او در پرونده فساد مالیاش شده بود؛ اما جنگ با ایران و رهبری افراطیترین و ملیگراترین ائتلاف تاریخ اسرائیل از سوی نتانیاهو، روابط دو طرف را تحت فشار قرار داده است. این مسئله به تماسهای پرتنش میان دو مقام بر سر بمباران لبنان از سوی اسرائیل که ترامپ آن را نامتناسب توصیف کرده است، انجامیده است. ترامپ اخیراً نیز نسبت به تمایل نتانیاهو برای حضور دوباره در انتخابات ابراز تردید کرد. ترامپ ماه گذشته به شبکه انبیسی نیوز گفت: «نمیدانم بیبی (نتانیاهو) اصلاً میخواهد ادامه بدهد یا نه.» این سخنان، نتانیاهو را وادار کرد رسماً اعلام کند که همچنان نامزد انتخابات خواهد بود. ترامپ همچنین در مصاحبهای جداگانه با شبکه دولتی اسرائیل گفت: «به احتمال زیاد در انتخابات آینده از نتانیاهو حمایت خواهم کرد، اما باید ببینم چه کسانی نامزد میشوند.»
بااینحال، نتانیاهو سیاستمداری کارکشته در رقابتهای انتخاباتی است و سابقه بازگشتهایی برخلاف پیشبینیها را در کارنامه دارد. در مقابل، آیزنکوت تازهوارد عرصه سیاست است و تنها از سال ۲۰۲۲ وارد فعالیت سیاسی شده است. نظرسنجیهای اخیر نشان میدهند نتانیاهو موفق به کسب اکثریت لازم برای تشکیل کابینه نخواهد شد؛ اما او برای باقی ماندن در قدرت الزاماً به پیروزی قاطع نیاز ندارد. صحنه سیاسی اسرائیل میان احزاب متعدد تقسیم شده است و چندین رهبر برای رسیدن به مقام نخستوزیری رقابت میکنند. بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ اسرائیل طی چهار سال پنج انتخابات برگزار کرد، زیرا نه اردوگاه نتانیاهو و نه اردوگاه مخالفان او نتوانستند کرسیهای کافی برای تشکیل ائتلاف به دست آورند.
تحلیلگران میگویند نتانیاهو ممکن است روی تکرار همین سناریو حساب باز کرده باشد. گایل تالشیر، استاد علوم سیاسی دانشگاه عبری اورشلیم، گفت: «راهبرد نتانیاهو این نیست که انتخابات را ببرد، بلکه این است که مطمئن شود طرف مقابل اکثریت به دست نیاورد. اگر چنین شود، یک دولت موقت تشکیل خواهد شد، نتانیاهو در قدرت باقی میماند و سال آینده انتخابات تازهای برگزار میشود.» نتانیاهو تبلیغات انتخاباتیای را منتشر کرده که مشروعیت احزاب عربی اسرائیل را که آیزنکوت و دیگر رهبران مخالف ممکن است برای تشکیل اکثریت به آنها نیاز داشته باشند، زیر سؤال میبرد. در یکی از این تبلیغات، بر زمینهای سیاه و قرمز همراه با موسیقی تهدیدآمیز، گفته میشود: «آیزنکوت بدون احزاب عربی هیچ دولتی نخواهد داشت.»
در اسرائیل سابقهای طولانی وجود دارد که ژنرالهای پیشین ارتش به رقابت با نتانیاهو برخاستهاند. سوابق نظامی آیزنکوت در مراسم آغاز رسمی کارزار انتخاباتی او در مرکز اسرائیل کاملاً برجسته بود؛ جایی که سرود مشهور تیپ گولانی، «گولانی شِلی»، پخش شد و تصاویر سربازان اسرائیلی روی نمایشگرهای بزرگ به نمایش درآمد. فهرست نامزدهای حزب او که عمدتاً از تکنوکراتهای متمرکز بر مسائل امنیتی تشکیل شده است، برنامههایی برای حل مشکلاتی مانند فشار وارد بر نیروهای ذخیره، ناشی از مخالفت جمعیت یهودیان ارتدوکس افراطی با خدمت سربازی، ارائه کرد. برخی از حاضران در این مراسم گفتند که آیزنکوت را نسبت به نتانیاهو فردی قابل اعتمادتر میدانند. یعقوب اوهانا، ۶۳ ساله، که در شمال اسرائیل برای آیزنکوت فعالیت انتخاباتی میکند، گفت: «وقتی حرف میزند، باورش میکنم. این کشور به تغییر نیاز دارد.»
ترکیبی از سه عامل ممکن است در حال بازتعریف روابط آمریکا و اسرائیل باشد، زیرا این اتحاد چند دههای شاید وارد مرحلهای تازه و کماطمینانتر شده باشد؛ مرحلهای که در آن افکار عمومی در هر دو جناح سیاسی در حال تغییر است. در سالهای اخیر، یکی از مهمترین تغییرات در سیاست آمریکا نه در رقابت میان دو حزب دموکرات و جمهوریخواه، بلکه در شکافهای درونی هر یک از این احزاب شکل گرفته است؛ شکافی که این بار برخلاف گذشته، بیش از آنکه حول مسائل داخلی آمریکا باشد، بر سر سیاست خارجی و جایگاه این کشور در جهان است. روز چهارشنبه، دموکراتهای مجلس نمایندگان آمریکا به اصلاحیهای رأی مثبت دادند که خواستار حذف بیش از ۳ میلیارد دلار کمک سالانه نظامی و بشردوستانه به اسرائیل بود. این اصلاحیه در نهایت رأی نیاورد، اما اینکه اکثریت دموکراتهای حاضر به آن رأی مثبت دادند، نشانهای از تغییر گستردهتر در رویکرد این حزب نسبت به اسرائیل است. از سوی دیگر، رئیسجمهور دونالد ترامپ نیز نشانههایی از فاصله گرفتن از همسویی بیقیدوشرط با نخستوزیر بنیامین نتانیاهو بروز داده، هرچند ظاهراً روابط شخصی نزدیکی با او را حفظ کرده است.
اکنون جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، نیز وارد این ماجرا شده و تاکنون صریحترین اظهارات درون دولت را مطرح کرده است. ونس در مصاحبهای نزدیک به سه ساعت با پادکست جو روگن در این هفته، آشکارا گفت که صبر دولت در برابر نفوذ اسرائیل بر سیاست خارجی آمریکا حد و مرزی دارد. هنگامیکه روگن از او پرسید آیا اسرائیل نفوذی بیش از حد در سیاست آمریکا دارد، ونس این موضوع را بهطور کامل رد نکرد. او استدلال کرد که همه دولتهای خارجی تلاش میکنند بر واشنگتن اثر بگذارند، اما اذعان کرد که اسرائیل «در این کار از بیشتر کشورها مؤثرتر است.» او در ادامه، هنگام صحبت درباره کارزار برای تأثیرگذاری بر آتشبس ایران که خود در مذاکره بر سر آن نقش داشت، پا را فراتر گذاشت و افراد وابسته به اسرائیل را بدون نام بردن از کسی، به راهاندازی یک «کارزار با بودجه کلان» متهم کرد که هدفش ادامه نامحدود جنگ، نه دستیابی به هیچ هدف واقعی، بوده است.
گرگوری آفتاندیلیان، استاد سیاست خارجی و امنیت جهانی در دانشکده خدمات بینالملل دانشگاه آمریکایی، گفت اظهارات ونس در گفتوگو با روگن بازتابدهنده نارضایتی فزاینده دولت ترامپ از اسرائیل به دلیل تمایل آمریکا برای پایان دادن به جنگ با ایران است. اما نکته جالب این است که ونس که احتمالاً نامزد بعدی جمهوریخواهان برای ریاستجمهوری خواهد بود، یک گام فراتر رفت و گفت «کارزارهای نفوذ» اسرائیل در تلاش هستند تا «بر قضاوت سیاسی آمریکاییها تأثیر بگذارند.» آفتاندیلیان در این رابطه گفت: «ونس ممکن است دیدگاههای شخصی خود را بازتاب داده باشد، زیرا ترامپ عملاً او را مسئول مذاکرات با ایران کرده بود و مخالفت اسرائیل با این گفتوگوها را عاملی میدید که شانس موفقیت یک توافق احتمالی را کاهش میدهد.» صریحترین بخش سخنان ونس زمانی بود که خطاب به کسانی که به باور او در تلاش بر
جمعبندی نرخ روز
گادی آیزنکوت، ژنرال سابق ارتش اسرائیل و طراح «دکترین ضاحیه»، با افزایش محبوبیت خود و حزب «یشار»، به رقیب اصلی بنیامین نتانیاهو در انتخابات پیشرو تبدیل شده است. نظرسنجیها نشان میدهند که نتانیاهو برای تشکیل ائتلاف اکثریت با چالش جدی روبهروست و آیزنکوت در رقابت مستقیم برای نخستوزیری از او پیشی گرفته است. این تحولات در حالی رخ میدهد که روابط اسرائیل با متحدان سنتی خود، بهویژه آمریکا، نیز دستخوش تغییراتی شده و انتقادهایی از نفوذ اسرائیل بر سیاست خارجی آمریکا مطرح شده است.
