به گزارش نرخ روز، در شرایطی که مسیرهای تجاری ایران با محدودیت‌ها و نااطمینانی‌هایی روبه‌رو هستند، دریای خزر می‌تواند به عنوان یکی از مسیرهای کلیدی برای حفظ ارتباط با بازارهای شمالی عمل کند. قزاقستان با حجم تجارت کالایی حدود ۱۴۴ میلیارد دلاری، یک بازار بزرگ در همسایگی ایران محسوب می‌شود، اما سهم کنونی ایران از این بازار تنها به حدود ۰.۳ درصد می‌رسد.
قزاقستان به عنوان یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای آسیای مرکزی شناخته می‌شود. ارزش تولید ناخالص داخلی این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰۶ میلیارد دلار و صادرات کالایی آن نزدیک به ۷۹ میلیارد دلار بوده است. با این حال، بخش قابل توجهی از درآمد صادراتی قزاقستان به منابع طبیعی وابسته است؛ به‌طوری که نفت خام به تنهایی بیش از نیمی از صادرات این کشور را تشکیل می‌دهد. مس، سنگ و کنسانتره مس و فروآلیاژها نیز از دیگر اقلام مهم صادراتی قزاقستان هستند.
ایتالیا، چین و روسیه مهم‌ترین مقاصد صادراتی قزاقستان به شمار می‌روند و نزدیک به نیمی از صادرات این کشور را به خود اختصاص داده‌اند. در بخش واردات نیز روسیه و چین نقش پررنگی دارند و حدود ۵۹ درصد واردات قزاقستان از این دو کشور تأمین می‌شود. این وضعیت نشان می‌دهد که ایران با بازاری مواجه است که هم ظرفیت‌های بالایی دارد و هم رقبای قدرتمندی در آن حضور دارند.
بر اساس داده‌های اداره آمار قزاقستان، ارزش تجارت کالایی دو کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۳۰ میلیون دلار رسیده و بیش از ۲۶ درصد رشد داشته است. در مقابل، داده‌های گمرک ایران نشان می‌دهد که تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۳ کمتر از ۳۵۰ میلیون دلار بوده و در ده ماهه سال ۱۴۰۴ به ۲۶۲ میلیون دلار رسیده است. این ارقام، با وجود تفاوت در منابع و بازه‌های زمانی، هر دو حاکی از آن هستند که روابط تجاری دو کشور در مقایسه با ظرفیت بازار قزاقستان هنوز محدود است.
ترکیب این مبادلات تجاری نیز تنوع چندانی ندارد. از حدود ۲۳۹ میلیون دلار صادرات قزاقستان به ایران، نزدیک به ۲۱۴ میلیون دلار مربوط به جو بوده است. در مقابل، محصولات کشاورزی و غذایی، مواد شیمیایی، پلاستیک و لاستیک بخش عمده صادرات ایران به قزاقستان را تشکیل می‌دهند. در نتیجه، تجهیزات و محصولات صنعتی هنوز سهم محدودی از تجارت دو کشور دارند.
اقتصاد قزاقستان وابستگی زیادی به تولید نفت و گاز دارد. سه میدان بزرگ تنگیز، کاشاگان و کاراچاگاناک در سال ۲۰۲۵ روی‌هم حدود ۶۸ میلیون تن مایعات نفتی تولید کرده‌اند. توسعه و نگهداری چنین میدان‌هایی به تجهیزات و قطعات متنوعی نیاز دارد که بخشی از آن‌ها از خارج تأمین می‌شود.
بررسی ده گروه منتخب از کالاهای مرتبط با صنعت نفت و گاز نشان می‌دهد که ارزش واردات قزاقستان در این گروه‌ها در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳.۷ میلیارد دلار رسیده است. لوله و اتصالات، شیرآلات صنعتی، پمپ و کمپرسور و تجهیزات فیلتراسیون از جمله این کالاها هستند. ایران در برخی از این حوزه‌ها توان تولید یا تأمین دارد و می‌تواند در کنار صادرات محصولات کشاورزی و غذایی، به توسعه صادرات صنعتی نیز فکر کند. البته وجود تقاضا به معنای دسترسی آسان به بازار نیست و رقابت با تأمین‌کنندگان فعلی، کیفیت، قیمت و امکان تحویل منظم کالا نیز اهمیت دارد.
برای تجارت با قزاقستان، ایران دو مسیر اصلی دارد: مسیر زمینی از طریق ترکمنستان (جاده‌ای یا ریلی) و مسیر دریایی از بنادر شمالی ایران به بنادر آکتائو و کوریک در قزاقستان. دریای خزر می‌تواند ارتباط تجاری ایران با این بازار را حفظ کند، به‌ویژه زمانی که سایر مسیرها با اختلال روبه‌رو هستند. با این حال، دریایی بودن مسیر به‌تنهایی به معنای ارزان‌تر بودن آن نیست. هزینه حمل کالا تا بندر، کرایه کشتی، هزینه‌های بندری، زمان انتظار برای حمل و انتقال محموله در داخل قزاقستان همگی باید محاسبه شوند.
مزیت خزر زمانی به فرصت اقتصادی تبدیل می‌شود که مسیر حمل قابل اتکا باشد، هزینه نهایی رقابتی بماند و صادرکنندگان ایرانی بتوانند کالاهای متنوع‌تری را به بازار قزاقستان عرضه کنند. نزدیکی جغرافیایی دو کشور یک امتیاز است، اما افزایش سهم ایران از این بازار به استفاده مؤثر از همین امتیاز بستگی دارد.
جمع‌بندی نرخ روز
دریای خزر پتانسیل مهمی برای توسعه تجارت ایران با قزاقستان دارد، به‌ویژه در شرایطی که مسیرهای تجاری دیگر با چالش مواجه‌اند. با وجود بازار بزرگ قزاقستان و نیازهای صنعتی آن، سهم ایران از این بازار ناچیز است و عمدتاً به محصولات کشاورزی محدود می‌شود. برای بهره‌برداری کامل از این فرصت، ایران باید به سمت صادرات کالاهای صنعتی و رقابت‌پذیری در هزینه‌های حمل‌ونقل از طریق مسیر خزر حرکت کند.
