به گزارش نرخ روز، افزایش قیمت نفت که اغلب در پی جنگ‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیکی رخ می‌دهد، معمولاً نگرانی‌هایی را درباره تورم و چشم‌انداز اقتصاد جهانی به وجود می‌آورد. با این حال، یک پژوهش تازه از صندوق بین‌المللی پول حاکی از آن است که برای ارزیابی پیامدهای اقتصادی این افزایش قیمت‌ها، تنها دانستن میزان رشد قیمت نفت کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود که این افزایش از چه عاملی نشأت گرفته است. این پژوهش با عنوان «ترس و کمبود: شناسایی ریسک ژئوپلیتیکی و اختلالات عرضه در بازارهای انرژی»، انواع شوک‌های نفتی و تأثیر آن‌ها بر متغیرهای کلان اقتصادی را بررسی کرده است. یافته اصلی این مطالعه، تفاوت معنادار میان پیامدهای ناشی از اختلال واقعی در عرضه نفت و افزایش ریسک ژئوپلیتیکی عرضه است. این تفاوت می‌تواند برای بانک‌های مرکزی در ارزیابی فشارهای تورمی و انتخاب مسیر سیاست پولی بسیار تعیین‌کننده باشد. پژوهشگران با استفاده از یک مدل آماری مبتنی بر داده‌های روزانه، عوامل مؤثر بر تغییرات قیمت نفت را از یکدیگر تفکیک کرده‌اند. این مدل چهار نوع شوک را شناسایی می‌کند: شوک تقاضای جاری، تغییر انتظارات درباره تقاضای آینده، اختلال واقعی در عرضه نفت و شوک ریسک عرضه ژئوپلیتیکی. سپس، آثار این شوک‌ها بر بازار انرژی و متغیرهای اقتصاد کلان با استفاده از روش پروجکشن‌های موضعی برآورد شده است.

در بخش اقتصاد کلان، تحلیل بر داده‌های ۱۱ کشور واردکننده نفت، شامل اقتصادهای پیشرفته و نوظهور، استوار است. نتایج نشان می‌دهد که شوک‌های واقعی عرضه نفت، هم بر سطح عمومی قیمت‌ها و هم بر نرخ بیکاری اثر مثبت و معناداری دارند. به عبارت دیگر، زمانی که عرضه نفت واقعاً مختل می‌شود، اقتصاد نه تنها با فشار تورمی روبه‌رو می‌شود، بلکه وضعیت بازار کار نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. برآوردهای این مقاله نشان می‌دهد که اگر یک شوک واقعی عرضه، قیمت نفت را در ابتدا یک درصد افزایش دهد، سطح شاخص قیمت مصرف‌کننده پس از یک سال حدود ۰.۰۴ تا ۰.۱۰ درصد بالاتر خواهد بود. همچنین، نرخ بیکاری پس از یک سال حدود ۰.۰۳ واحد درصد افزایش می‌یابد. این یافته از منظر سیاست‌گذاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اختلال واقعی عرضه می‌تواند بانک مرکزی را با دو هدف دشوار مواجه کند: مهار تورم از یک سو و جلوگیری از تضعیف بیشتر فعالیت اقتصادی و بازار کار از سوی دیگر. در چنین شرایطی، افزایش نرخ بهره برای مقابله با فشارهای تورمی ممکن است هزینه‌های اقتصادی بیشتری به همراه داشته باشد. نتیجه مهم‌تر پژوهش، تفاوت آثار شوک ریسک عرضه ژئوپلیتیکی با اختلال واقعی عرضه است.

ریسک عرضه ژئوپلیتیکی به وضعیتی اشاره دارد که در آن، تشدید تنش‌های سیاسی یا نظامی احتمال اختلال در عرضه نفت در آینده را افزایش می‌دهد، اما هنوز کاهش واقعی در تولید یا عرضه اتفاق نیفتاده است. در چنین شرایطی، بازارها ممکن است پیش از وقوع اختلال، احتمال کمبود آینده را در قیمت نفت لحاظ کنند. با این حال، نتایج مقاله نشان می‌دهد که آثار این نوع شوک بر قیمت‌ها کوتاه‌مدت‌تر از آثار اختلال واقعی عرضه است. قیمت‌ها طی حدود شش ماه تا یک سال به سطح پیش از شوک بازمی‌گردند. همچنین، پژوهشگران اثر معناداری از شوک ریسک عرضه ژئوپلیتیکی بر نرخ بیکاری پیدا نکرده‌اند. این تمایز، پیامد مهمی برای سیاست پولی دارد. افزایش قیمت نفت در پی تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی لزوماً به معنای شکل‌گیری فشار تورمی پایدار یا تضعیف بازار کار نیست. اگر افزایش قیمت عمدتاً ناشی از نگرانی درباره اختلالات احتمالی آینده باشد، واکنش سیاست‌گذار باید با زمانی که عرضه واقعاً کاهش یافته است، تفاوت داشته باشد. البته این نتیجه به معنای بی‌اهمیت بودن ریسک ژئوپلیتیکی نیست؛ چنین ریسکی می‌تواند قیمت نفت را افزایش دهد و بر انتظارات اقتصادی اثر بگذارد. نکته این است که پیامدهای کلان آن، بر اساس برآوردهای مقاله، با پیامدهای اختلال واقعی عرضه یکسان نیست.

نویسندگان برای بررسی نقش این دو عامل، تحولات قیمت نفت در جریان جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ و جنگ خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ را تحلیل کرده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که ریسک عرضه ژئوپلیتیکی می‌تواند حتی پیش از وقوع اختلال واقعی، فشار صعودی بر قیمت نفت وارد کند و پس از وقوع اختلال نیز، نگرانی از کمبودهای بیشتر همچنان قیمت‌ها را بالا نگه دارد. در جریان جنگ روسیه و اوکراین، سهم ریسک عرضه ژئوپلیتیکی در افزایش قیمت نفت بیش از دو برابر سهم اختلال واقعی عرضه برآورد شد. در جنگ خاورمیانه در سال ۲۰۲۶، سهم این دو عامل تقریباً برابر بود. در مجموع، یافته محوری پژوهش صندوق بین‌المللی پول این است که شوک واقعی عرضه نفت و شوک ریسک عرضه ژئوپلیتیکی، با وجود امکان افزایش قیمت نفت در هر دو حالت، آثار یکسانی بر اقتصاد کلان ندارند. اختلال واقعی عرضه، هم قیمت‌ها و هم بیکاری را به‌طور معناداری افزایش می‌دهد؛ درحالی‌که آثار ریسک ژئوپلیتیکی بر قیمت‌ها کوتاه‌مدت‌تر است و اثر معناداری بر بیکاری ندارد. از این رو، شناسایی منشأ شوک انرژی باید بخشی از ارزیابی بانک‌های مرکزی برای تعیین واکنش مناسب سیاست پولی باشد. جمع‌بندی نرخ روز: پژوهش صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که منشأ افزایش قیمت نفت، اعم از اختلال واقعی عرضه یا ریسک ژئوپلیتیکی، پیامدهای متفاوتی بر اقتصاد کلان دارد.

در حالی که اختلال واقعی عرضه می‌تواند به افزایش تورم و بیکاری منجر شود، ریسک ژئوپلیتیکی عمدتاً اثری کوتاه‌مدت بر قیمت‌ها دارد و تأثیر معناداری بر نرخ بیکاری نمی‌گذارد. این تمایز برای بانک‌های مرکزی در اتخاذ سیاست‌های پولی مناسب جهت مقابله با فشارهای تورمی و حفظ ثبات بازار کار حیاتی است.