به گزارش نرخ روز، پس از اعلام نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای ایالات متحده، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور این کشور، موضع صریحی را مبنی بر اینکه تشدید دیپلماسی می‌تواند از دور دیگری از درگیری‌های بزرگ با ایران جلوگیری کند، ابراز داشت. ترامپ روز یکشنبه به شبکه سی‌ان‌ان گفت که اگر در مسیر دستیابی به توافقی پیرامون برنامه هسته‌ای با تهران و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفتی حاصل شود، انجام حملات نظامی مجدد از سوی ایالات متحده «بسیار بعید» خواهد بود. او همچنین در گفتگو با برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس اظهار داشت که به دنبال تشدید جنگ نیست.
این در شرایطی است که ایران و ایالات متحده بی‌سروصدا در حال مذاکره بر سر توافقی حساس هستند که می‌تواند مانع از بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار شود و راه را برای گفتگوهای گسترده‌تر هموار سازد. در مقابل، واشنگتن تا حدی از خوش‌بینی‌ها نسبت به دستیابی به توافق کاسته است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز یکشنبه گفت: «نمی‌توانم بگویم که در آستانه یک پیشرفت بزرگ (توافق مهم) هستیم.» ترامپ نیز تصریح کرده که گزینه نظامی همچنان روی میز باقی است. اگرچه هر دو طرف و همچنین قطر که نقش میانجی را ایفا می‌کند، اطلاعات اندکی درباره این گفتگوها فاش کرده‌اند، اما فعالیت‌های دیپلماتیک از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه، شتاب بیشتری گرفته است.
شکست‌های جمهوری‌خواهان در انتخابات، بُعد جدیدی به مذاکرات افزوده است؛ به‌طوری که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، پس از انتخابات گفت که جنگ یکی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بوده است. ترامپ در گفتگو با برنامه «۶۰ دقیقه» اظهار داشت که با ارزیابی ونس مخالف نیست و اذعان کرد که رأی‌دهندگان «جنگ را دوست نداشتند». با این حال، او به‌شدت از تصمیم خود برای حمله به ایران دفاع کرد و گفت اگر قرار بود دوباره آن تصمیم را بگیرد، پاسخش «یک بله قاطع» می‌بود.
در همین حال، ایران تلاش کرده است تا از نتایج انتخابات برای تقویت موضع مذاکراتی خود بهره ببرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، روز یکشنبه گفت: «رأی‌دهندگان آمریکایی انتخاب خود را کرده‌اند؛ اکنون زمان آن است که کاخ سفید نیز تصمیم خود را بگیرد.» کارگروه «دروازه آهنین» ممکن است فعالیت‌های ایران را با پیچیدگی مواجه کرده و فشارهای اقتصادی و لجستیکی بر تهران را افزایش دهد، اما محاسبات راهبردی تهران را به طور بنیادین تغییر نخواهد داد.
هر یک از طرفین خواسته‌های کلیدی‌ای دارند که از دیدگاه طرف مقابل، به‌هیچ‌وجه قابل‌قبول نیستند. ترامپ به دنبال حذف برنامه هسته‌ای ایران است؛ برنامه‌ای که تهران آن را مسئله‌ای مربوط به حاکمیت ملی می‌داند. در مقابل، ایران در موضعی سرسختانه گرفته و تأکید می‌کند که تا زمانی که هفت پیش‌شرط — از جمله پایان دادن به جنگ در «تمام جبهه‌ها» و رفع محاصره دریایی — محقق نشود، نه بر سر این برنامه با واشنگتن مذاکره خواهد کرد و نه تنگه حیاتی هرمز را بازگشایی می‌کند. جزئیات دقیق این شروط هنوز علنی نشده است.
قطر میان دو طرف میانجی‌گری می‌کند و سندی چارچوبی را ارائه داده که واشنگتن و تهران در حال اصلاح و تغییر آن هستند. این روند هفته‌ها، و شاید ماه‌ها، در جریان بوده است، اما در روزهای اخیر، با بالا گرفتن نگرانی‌ها از وقوع حملات جدید، شدت بیشتری یافته است. انتظار می‌رود ترامپ روز دوشنبه در واشنگتن با نخست‌وزیر قطر، شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، دیدار کند.
همچنین ترامپ اعلام کرده که ممکن است با رهبران چین و روسیه درباره «خلع سلاح هسته‌ای» و چگونگی پایان دادن به جنگ ایران گفتگو کند. ترامپ به خبرنگاران گفت که انتظار دارد در اجلاس آسیا-اقیانوسیه که قرار است روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر در شنژن چین برگزار شود، با رهبران روسیه و چین دیدار کند. او گفت: «خب، من قرار است به چین بروم و فکر می‌کنم یکی از دیدارها با رئیس‌جمهور پوتین و رئیس‌جمهور شی خواهد بود؛ که این جالب خواهد بود. ما درباره مسائل بسیاری صحبت خواهیم کرد، از جمله خلع سلاح هسته‌ای؛ اما موضوعات زیادی مطرح خواهد شد. ما در تلاشیم تا به جنگ در ایران پایان دهیم.»
اگر چنین دیداری صورت گیرد، رویدادی تاریخی خواهد بود؛ هرچند بعید است که این سه رهبر به بحث‌های اساسی و جدی بپردازند، چرا که منافع آن‌ها با یکدیگر در تضاد است. کرملین در تاریخ ۲۱ اکتبر برگزاری این نشست سه‌جانبه‌ی کم‌نظیر را تأیید کرد و اظهار داشت که مقدمات آن «در حال فراهم شدن است». این خبر پس از آن منتشر شد که پوتین خواهان برگزاری این گفتگوهای سه‌جانبه است تا از طریق آن به توافق صلحی در اوکراین دست یابد که به نفع مسکو باشد؛ کشوری که در سال ۲۰۲۲ به اوکراین حمله کرد. به گفته سان یون، مدیر برنامه چین در مرکز استیمسون: «فکر می‌کنم این دیدار انجام خواهد شد. مسئله اصلی، قالب و محتوای آن است. چین خواهان کسب وجهه [مثبت] است، اما نمی‌خواهد هزینه‌های آن را بپردازد.»
در ایالات متحده، ترامپ اغلب به دلیل تمایلش به رهبران اقتدارگرا — از جمله رهبران چین و روسیه — مورد انتقاد قرار می‌گیرد. به گفته دنی راسل، از مقامات ارشد پیشین وزارت امور خارجه که در دولت باراک اوباما خدمت می‌کرد: «پوتین بیشترین سود را از نشست سه‌جانبه رهبران می‌برد و روس‌ها آشکارا محرک اصلی برگزاری این دیدار هستند؛ دیداری که می‌تواند یک پیروزی دیپلماتیک [برای آن‌ها] محسوب شود.» راسل گفت ترامپ، با «علاقه‌اش به مردان قدرتمند اقتدارگرا»، عاشق این دیدار خواهد بود، هرچند مشاورانش به او هشدار داده‌اند که از اوکراین به عنوان موضوع مذاکرات دوری کند.
به گفته کریگ سینگلتون، مدیر ارشد برنامه چین در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها: «این دیدار ممکن است چیزی بیش از یک فرصت عکس گرفتن نباشد که به پوتین اجازه می‌دهد در کنار رهبران ایالات متحده و چین دیده شود. اما این فرصت‌های عکس گرفتن بازده دیپلماتیک رو به کاهشی دارند. این نمایش ممکن است تاریخی باشد بدون اینکه نتیجه خاصی داشته باشد.»
در همین حال، ژای جون، فرستاده ویژه چین در خاورمیانه، در مذاکرات با علی باقری کانی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت که چین مایل به دنبال کردن روابط قوی‌تر با ایران است. طبق بیانیه وزارت امور خارجه چین در روز دوشنبه، ژای با کانی در ایران ملاقات کرد. او این ماه به ایران، عمان و عربستان سعودی سفر می‌کند، زیرا چین تلاش‌های خود را برای کاهش تنش‌ها در خاورمیانه افزایش می‌دهد.
ژای گفت: «باید بر راه‌حل‌های سیاسی با روحیه‌ای منطقی و عمل‌گرایانه تمرکز کرد و احیای زودهنگام ثبات و توسعه در منطقه را ترویج داد.» وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در جلسات جداگانه‌ای با مقامات امنیت ملی ایران و عربستان سعودی، گفته که همه طرف‌های درگیر در خاورمیانه باید به جای توسل دوباره به سلاح، بر راه‌حل‌های سیاسی تمرکز کنند. رئیس جمهور شی جین پینگ نیز پیش از این گفته بود که چین مایل است با کشورهای آفریقایی برای مقابله با اثرات سرریز درگیری خاورمیانه همکاری کند.
همانند بسیاری از راه‌حل‌های پیشنهادی دیگر برای بحران ایران، این تصور که چین می‌تواند تهران را برای تسلیم شدن تحت فشار قرار دهد، بعید است به نتیجه برسد. چنین تصوری از درک نادرست منافع راهبردی پکن سرچشمه می‌گیرد. چین منافع عمیقی در تهران دارد. در رقابت جهانی این کشور با ایالات متحده، آخرین چیزی که پکن می‌خواهد، روی کار آمدن دولتی طرفدار آمریکا در تهران است. ایران همچنان یک دارایی مهم ژئوپلیتیکی برای چین محسوب می‌شود و به این کشور کمک می‌کند نفوذ آمریکا در خاورمیانه را محدود نگه دارد.
البته این به معنای آن نیست که چین برای دفاع از جمهوری اسلامی وارد جنگ خواهد شد. چنین اتفاقی رخ نخواهد داد. اما به احتمال زیاد پکن از نفوذ اقتصادی، دیپلماتیک و سیاسی خود در پشت صحنه استفاده خواهد کرد تا به تهران کمک کند؛ البته تا جایی که این اقدامات منافع حیاتی خود چین را به خطر نیندازد. بدیهی است که چین خواهان بازگشایی تنگه هرمز، ازسرگیری صادرات انرژی و کاهش دوباره قیمت نفت است. منافع اقتصادی پکن در این زمینه بسیار گسترده است و روابط این کشور با عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس، از نظر اقتصادی احتمالاً حتی مهم‌تر از روابطش با ایران است. اما نکته تعیین‌کننده در این میان، تفاوتی اساسی است: چین خواهان ثبات در خلیج فارس است، نه پیروزی راهبردی آمریکا بر ایران. پکن ممکن است تهران را برای بازگشایی تنگه هرمز، کاهش حملات در منطقه یا پذیرش یک توافق دیپلماتیک محدود تحت فشار قرار دهد. اما وادار کردن ایران به مصالحه، اساساً با کمک به واشنگتن برای تسلیم کردن جمهوری اسلامی تفاوت دارد.
چین از طریق خرید نفت، تجارت، فناوری و حمایت دیپلماتیک، اهرم‌های فشار قابل‌توجهی در برابر تهران در اختیار دارد. با این حال، این اهرم‌ها محدودیت‌هایی نیز دارند. تهران بارها نشان داده که حاضرند هزینه‌های اقتصادی بسیار سنگینی را تحمل کند، اما از آنچه منافع بنیادین امنیتی و ایدئولوژیک خود می‌دانند، دست نکشد.
بُعد مهم دیگری نیز در این بحث وجود دارد. در شرایطی که ایالات متحده به کاهش حضور نظامی خود در خاورمیانه فکر می‌کند، چین با یک دوراهی راهبردی جالب روبه‌رو شده است. پکن در سراسر منطقه خلیج فارس روابط اقتصادی قدرتمندی دارد و در عین حال، روابط نزدیکی با تهران حفظ کرده است. کاهش حضور آمریکا می‌تواند فرصت‌هایی برای گسترش نفوذ منطقه‌ای چین ایجاد کند. پکن برای دهه‌ها از چتر امنیتی آمریکا بهره‌مند بوده، بی‌آنکه هزینه‌های حفظ آن را متحمل شود. حفاظت از مسیرهای کشتیرانی، ارائه تضمین‌های امنیتی و مدیریت منازعات منطقه‌ای، مستلزم تغییر اساسی در رویکرد سنتی چین است؛ رویکردی که بر محدود نگه داشتن مداخله سیاسی و نظامی در خارج از مرزهای این کشور تأکید دارد. بنابراین، دلیل چندانی وجود ندارد که تصور کنیم پکن مشتاق است جای واشنگتن را به‌عنوان ضامن اصلی امنیت خلیج فارس بگیرد.
همچنین باید میان تعهد چین به جمهوری اسلامی و منافع راهبردی گسترده‌تر این کشور تفاوت قائل شد. پکن از نظر ایدئولوژیک به تهران متعهد نیست. مهم این است که تهران از نظر راهبردی مستقل از واشنگتن باقی بماند. آنچه چین به‌شدت با آن مخالف است، ظهور ایرانی است که به‌طور قاطع در جبهه ایالات متحده قرار گرفته باشد.
این ماجرا ما را به مسئله اصلی رویکرد آمریکا می‌رساند. به نظر می‌رسد دولت ترامپ بیش از پیش در جست‌وجوی راهی برای خروج از جنگی است که هزینه‌های سیاسی و اقتصادی سنگینی به همراه داشته است. روی آوردن به چین شاید نشان‌دهنده این واقعیت باشد که فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا به‌تنهایی نتوانسته ایران را به تسلیم وادار کند. اما انتظار از پکن برای دستیابی به نتیجه‌ای که واشنگتن از تحقق آن ناتوان بوده، خود یک اشتباه محاسباتی جدی دیگر خواهد بود. چین ممکن است بخشی از راه‌حل بحران تنگه هرمز باشد، اما بعید است بخشی از راهبرد آمریکا برای وادار کردن ایران به تسلیم شود.
پکن خواهان پایان جنگ، ثبات بازارهای انرژی و احیای تجارت منطقه‌ای است. اما هیچ منفعت راهبردی‌ای در این نمی‌بیند که به واشنگتن کمک کند از این درگیری با پیروزی قاطعی خارج شود؛ پیروزی‌ای که نفوذ آمریکا را به بهای تضعیف موقعیت چین تقویت کند. نتیجه روشن است: چین می‌خواهد تنگه هرمز باز باشد، اما نمی‌خواهد ایران شکست بخورد. اگر واشنگتن تصور کند که پکن تهران را به پذیرش شروطی وادار خواهد کرد که فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا نتوانسته آن را محقق کند، به احتمال زیاد ناامید خواهد شد.
جمع‌بندی نرخ روز
دونالد ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، از دیپلماسی برای جلوگیری از درگیری با ایران سخن گفته و احتمال دیدار با رهبران چین و روسیه برای گفتگو درباره خلع سلاح هسته‌ای و پایان دادن به جنگ ایران را مطرح کرده است. در حالی که آمریکا به دنبال راهی برای خروج از جنگ است، چین منافع راهبردی در حفظ استقلال ایران از واشنگتن دارد و بعید است تهران را به تسلیم کامل وادار کند. پکن خواهان ثبات در منطقه و باز بودن تنگه هرمز است، اما نه به قیمت پیروزی راهبردی آمریکا که نفوذ چین را تضعیف کند.
