مسعود نیلی: چهار رویکرد اقتصادی برای اصلاحات و رفاه ایرانیان
به گزارش نرخ روز، اقتصاد ایران در دهههای اخیر از ثبات نسبی فاصله گرفته و با بحرانهای پیدرپی مواجه شده است. مسعود نیلی، اقتصاددان و استاد بازنشسته دانشگاه صنعتی شریف، ریشه بسیاری از مشکلات کنونی را در ناترازیهای انباشتهشده در بازارهای مختلف میداند. او معتقد است که اصلاح این ناترازیها مستلزم تغییر رویکرد سیاستگذار است؛ این موضوع در گزارش قبلی او درباره تحولات اقتصاد کشور، وضعیت موجود و ترسیم وضعیت مطلوب مطرح شده بود که نیازمند اتخاذ سیاستهای اصلاحی در زمینههای مالی، پولی، تجاری، تحریم، سیاستهای حمایتی و اصلاحات نهادی است. با این حال، مسعود نیلی در کتاب «اقتصاد ایران به کدام سو میرود» به بررسی رویکردهای مختلف برای دستیابی به این سیاستهای اصلاحی پرداخته است. او چهار رویکرد اصلی را مطرح میکند: توزیعمحور، وارداتمحور، ریاضتی و رشد برونگرای اشتغالآفرین. در ادامه، شرح هر یک از این رویکردها بر اساس دیدگاههای نیلی ارائه میشود. در رویکرد توزیعمحور، هدف اصلی سیاستهای اصلاحی تنها حل مسائل معیشتی جامعه است. این رویکرد ممکن است بدون توجه به ریشههای اصلی مشکلات، از طریق افزایش پرداختها به دنبال دستیابی به هدف باشد و تغییر در شرایط موجود داخلی و خارجی را در نظر نگیرد. رویکرد بعدی، اتکا بر واردات است. در این شیوه، با وجود تأکید بر حل مسائل بینالمللی و کاهش تحریمها، اصلاحات داخلی اقتصادی مورد توجه سیاستگذار قرار نمیگیرد. رویکرد دیگر، ریاضتی است. بر اساس این رویکرد، برای جلوگیری از ورود به مارپیچ تورمی و انجام اصلاحات اقتصادی مانند اصلاحات صحیح قیمتی، یکسانسازی نرخ ارز و خصوصیسازی واقعی تلاش میشود، اما بر تعامل با دنیای بیرون تأکیدی صورت نمیگیرد. در نهایت، رویکرد رشد برونگرای اشتغالآفرین توصیه شده است. این رویکرد تلاش میکند تا در کنار حل چالشهای بینالمللی به شیوهای متضمن حقوق استقلالطلبانه ملت ایران، اصلاحات داخلی اقتصادی را بر اساس مبانی علم اقتصاد و تجربههای داخلی و خارجی انجام دهد. هدف اصلی این رویکرد، بهبود وضعیت معیشتی فقیرترین افراد جامعه ایران است. مسعود نیلی با استفاده از الگوهای اقتصادسنجی کلان ایران، سناریویی برای بهبود شاخصهای عمده اقتصاد کلان بر مبنای رویکرد چهارم ارائه کرده است. بر اساس نتایج این مدل، مهمترین چالش پیشروی اقتصاد ایران، وضعیت بازار کار است؛ به طوری که خالص سالانه ایجاد اشتغال روندی کاهشی داشته، در مقابل جمعیت افزایش یافته و تعداد جوانان ۱۵ تا ۲۹ سال رشد قابلتوجهی را تجربه کردهاند. نامساعد بودن فضای فعالیتهای اقتصادی و عدم اشتغالزایی، در کنار توسعه زیاد آموزش عالی، باعث شده تا جوانانی که به طور متعارف وارد بازار کار میشدند، مسیر تحصیلات در آموزش عالی را با امید دستیابی به شرایط بهتر شغلی انتخاب کرده و ورود خود به بازار کار را به تعویق بیندازند. از همین رو، در سالهای آتی انبوهی از جوانان تحصیلکرده (که زنان جوان سهم بالایی از آنها را تشکیل میدهند) جویای کار خواهند بود. از طرف دیگر، درآمد حقیقی سرپرستان خانوار مزد و حقوقبگیر در سالهای اخیر روندی نزولی پیدا کرده است. این امر نشان میدهد که نه تنها رفاه بیکاران، بلکه رفاه متوسط حقوق و دستمزدبگیران نیز کاهش یافته است. حل مشکل عمیق بیکاری نیازمند افزایش رشد اقتصادی و کاهش تورم است، زیرا رشد اقتصادی منجر به ایجاد فرصتهای شغلی بیشتر میشود و کاهش تورم، کاهش بیثباتی و افزایش سرمایهگذاری را به دنبال دارد. جمعبندی نرخ روز مسعود نیلی چهار رویکرد اقتصادی را برای اصلاحات در ایران معرفی کرده که از توزیعمحور تا رشد برونگرای اشتغالآفرین متغیرند. او رویکرد چهارم را برای بهبود وضعیت معیشتی و حل چالشهای داخلی و بینالمللی توصیه میکند. بر اساس تحلیل او، چالش اصلی اقتصاد ایران، وضعیت بازار کار و بیکاری جوانان تحصیلکرده است که نیازمند رشد اقتصادی و کاهش تورم برای ایجاد اشتغال و افزایش رفاه است.
