بررسی امکان انعقاد پیمان دفاعی کویت با پاکستان در بحبوحه تنشهای منطقهای
به گزارش نرخ روز، در پی ادامه تنشها در خاورمیانه، دولت کویت با صدور فرمانی، توافقنامه همکاری نظامی و دفاعی با پاکستان را تصویب کرد. بر اساس این توافق، دو کشور همکاریهای خود را در حوزههایی از جمله آموزش و تربیت نظامی، همکاری میان نیروهای مسلح، پشتیبانی و لجستیک، تبادل نیروهای نظامی، کارشناسان فنی و متخصصان، همکاریهای علمی و فناوری، اطلاعات نظامی و سایر زمینههای مورد توافق گسترش خواهند داد. در این چارچوب، کویت و پاکستان موظف شدهاند برنامههای همکاری سالانه را از طریق پروتکلها و برنامههای اجرایی تدوین کنند. همچنین تبادل هیئتهای رسمی در سطوح مختلف بهمنظور تقویت همکاریهای دوجانبه پیشبینی شده است. کویت و دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در حال بررسی پاکستان، در کنار سایر کشورها، برای ایجاد ترتیبات امنیتی جایگزین و بازدارندگی چندلایه هستند. کویت بهعنوان تازهترین کشوری مطرح شده که در حال بررسی برقراری یک همکاری نظامی نزدیکتر با پاکستان است. بااینحال، تبدیل این علاقه به یک پیمان دفاعی متقابل مشابه توافق عربستان و پاکستان ممکن است دشوار باشد؛ زیرا اسلامآباد تلاش میکند روابط خود را هم با کشورهای عربی خلیج فارس و هم با ایران حفظ کند. در روزهایی که تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا ادامه دارد، نام کویت بیش از گذشته در اخبار منطقه دیده میشود. بخشی از عملیات نیروهای آمریکایی از پایگاههای این کشور انجام میشود و در مقابل، برخی حملات ایران نیز متوجه همین پایگاهها بوده است. این تحولات، یک پرسش مهم را دوباره مطرح کردهاند: آیا حضور گسترده نیروهای آمریکایی بهتنهایی برای تضمین امنیت کشورهای حاشیه خلیج فارس کافی است؟ در ۱۷ ژوئیه، گزارش شد که کویت و پاکستان در حال مذاکره درباره گسترش توافق دفاعی میان دو کشور هستند. در سپتامبر ۲۰۲۵، عربستان سعودی و پاکستان روابط امنیتی چند دههای خود را با امضای توافق راهبردی دفاع متقابل رسمی کردند. کویت با میزبانی حدود ۱۳۵۰۰ نیروی آمریکایی، بیش از هر کشور دیگری در خاورمیانه، که عمدتاً در پایگاههای عریفجان، بوهرینگ و پایگاه هوایی علیالسالم مستقر هستند، به یکی از کشورهای خط مقدم در دور جدید حملات ایران تبدیل شده است. در ۱۷ ژوئیه، کویت مدعی شد یک حمله هوایی به یک تأسیسات بزرگ تولید برق و آبشیرینکن اصابت کرد و به تأسیساتی آسیب رساند که بخش بزرگی از آب آشامیدنی این کشور را تأمین میکند. کویت و پاکستان از سال ۲۰۲۳ یک توافق امنیتی محدود در زمینه آموزش نظامی و رزمایشهای مشترک داشتهاند؛ بااینحال، گسترش این رابطه به یک شراکت راهبردی مشابه توافق عربستان و پاکستان، مستلزم عبور دو کشور از موانع سیاسی و عملیاتی قابلتوجهی خواهد بود. تحلیلگر امنیت و مدیریت ریسک گفت پاکستان احتمالاً بهجای انتقال یگانهای رزمی از مرزهای خود، به «استقرارهای اختصاصی برونمرزی، نیروهای پشتیبان، مأموریتهای آموزشی و نیروهای چرخشی تحت ساختارهای فرماندهی جداگانه» متکی خواهد شد. چنین الگویی به پاکستان اجازه میدهد «از شرکای خود در خلیج فارس حمایت کند و همزمان عملیات داخلی مبارزه با تروریسم و بازدارندگی متعارف خود را حفظ کند.» مدیر مؤسسه مطالعات درگیری و امنیت پاکستان در اسلامآباد، برآورد کرد که گسترش محدود همکاریهای دفاعی، شامل آموزش، تجهیزات و حضور غیررزمی، در کنار همکاریهای انرژی، با احتمال ۶۵ تا ۷۰ درصد در یک سال آینده محقق خواهد شد. او گفت: «احتمال یک پیمان دفاعی متقابل کامل با تعهدات رزمی مشابه مدل عربستان بهطور قابلتوجهی پایینتر و نزدیک به ۳۰ درصد است. پاکستان پیشتر اعلام کرده که در این مرحله آمادگی اعزام نیروهای رزمی را ندارد.» مشاور صنایع دفاعی و بنیانگذار یک مجله گفت ساختار عملیاتی این همکاری هنوز در حال شکلگیری است، اما ممکن است شامل مربیان، نیروهای متخصص پدافند هوایی و خدمه پهپاد باشد، نه نیروهای رزمی. به نظر او، «این یک محدودیت نیست؛ بلکه ضرورتی است که پاکستان برای حفظ اعتبار خود بهعنوان میانجی در روابط با ایران به آن نیاز دارد.» او گفت بخش صنایع دفاعی اهمیت زیادی دارد، زیرا پاکستان در حال بهکارگیری ظرفیت تولید دفاعی خود است و «پیشنهاد ایجاد ساختار فرماندهی جداگانه، نکته کلیدی» محسوب میشود. بااینحال، او افزود: «داراییهای پاکستانی تحت فرماندهی پاکستان فعالیت خواهند کرد، نه در ساختار فرماندهی آمریکا یا کویت. این امر به پاکستان اجازه میدهد کنترل عملیاتی خود را حفظ کند، اعتبارش بهعنوان میانجی با ایران را از دست ندهد و کنترل نردبان تشدید تنش را در اختیار داشته باشد.» اما احتمال تشدید تنش در خلیج فارس میتواند شرایط را پیچیده کند. در شرایطی که عربستان سعودی با تهدیدهای فزاینده انصارالله که در تلاش برای اعمال محاصره دریایی در تنگه بابالمندب هستند، مواجه است، اسلامآباد ابتدا مسیر دیپلماسی را دنبال کرد و در جریان سفر دو روزه وزیر کشور ایران به پاکستان در اوایل این هفته، میزبان مذاکرات میان دو طرف بود. اما اندکی پس از این سفر، اسلامآباد بهطور علنی «حمایت تزلزلناپذیر» خود از عربستان را اعلام کرد و به انصارالله درباره هدف قرار دادن منافع دریایی این کشور هشدار داد. چند ساعت بعد، انصارالله دو کشتی سعودی را هدف قرار دادند. حتی اگر اسلامآباد نقش خود را به استقرار نیروهای غیررزمی محدود کند، خطرات همچنان قابلتوجه خواهد بود. به گفته تحلیلگر امنیت و مدیریت ریسک، اگر هواپیماهای تحت کنترل پاکستان، سامانههای پدافند هوایی یا نیروهای نظامی این کشور موشکها یا پهپادهای شلیکشده از سوی متحدان ایران را رهگیری کنند، تهران تقریباً بهطور قطع این اقدامات را به حساب پاکستان خواهد گذاشت، صرفنظر از اینکه چه کشوری فرماندهی عملیات را بر عهده داشته باشد. مشاور صنایع دفاعی معتقد است ایران از راهبرد موازنه پاکستان آگاه است. او گفت: «ایران از این وضعیت خوشش نخواهد آمد، اما همین حالا نیز نقش دوگانه پاکستان را پذیرفته است.» او خاطرنشان کرد که تهران با پاکستان در تنگه هرمز رزمایشهای دریایی مشترک برگزار کرده، میزبان کشتیهای نیروی دریایی پاکستان بوده و حتی در شرایط حملات جاری آمریکا به ایران نیز به تعاملات نظامی در سطح بالا با اسلامآباد ادامه داده است. مدیر مؤسسه مطالعات درگیری و امنیت پاکستان گفت ایران همچنان بزرگترین محدودیت در مسیر هرگونه تعهد امنیتی عمیقتر میان کشورهای خلیج فارس و پاکستان است. او گفت: «هرگونه نقش رزمی معنادار یا تعهد رسمی دفاع متقابل که بتوان آن را اقدامی علیه ایران تلقی کرد، خطر واکنشهای شدید در داخل پاکستان را به همراه خواهد داشت». او افزود: «پاکستان مرزی طولانی و حساس با ایران دارد، با چالشهای مستمر شبهنظامیگری فرامرزی مواجه است و گروههایی در داخل کشور وجود دارند که درگیر شدن در یک جنگ خلیج فارس علیه تهران را اقدامی از نظر راهبردی بیپروا و از نظر سیاسی پرهزینه میدانند. تعهد بیش از حد همچنین ظرفیت نظامی محدودی را که پاکستان در اختیار دارد، تحت فشار قرار خواهد داد.» تصویر گستردهتر منطقهای نیز ممکن است پیچیدهتر شود. توافق تازه همکاری هستهای غیرنظامی واشنگتن با عربستان احتمالاً در تهران بهعنوان اقدامی برای تقویت جایگاه راهبردی بلندمدت ریاض دیده خواهد شد و ممکن است رقابت عربستان و ایران را تشدید کند؛ آن هم درست در زمانی که پاکستان تلاش میکند روابط خود را با هر دو طرف حفظ کند. برای اسلامآباد، گسترش شراکتهای دفاعی راهی برای تقویت اقتصاد و امنیت انرژی بلندمدت کشور است. بااینحال، موفقیت این راهبرد به این بستگی دارد که آیا پاکستان میتواند بدون گرفتار شدن در درگیریهای منطقهای، از این فرصتها بهرهبرداری کند یا خیر. از دیدگاه مدیر مؤسسه مطالعات درگیری و امنیت پاکستان، پاکستان تقریباً بهطور قطع تلاش خواهد کرد بیشترین بهره را از ناامنی کنونی کویت ببرد؛ زیرا این وضعیت «فرصتی نادر برای گسترش حضور نظامی و امنیتی خود در خلیج فارس و بازپسگیری بخشی از فضای راهبردی است که هند طی سالهای اخیر با تعمیق روابط دفاعی و دیپلماتیک خود با چندین کشور عربی بهتدریج در اختیار گرفته است». بنابراین، او معتقد است اسلامآباد احتمالاً یک بسته متوازن شامل مشاوران، سامانههای نظامی، آموزش و پیوندهای انرژی را دنبال خواهد کرد، بدون اینکه وارد تعهدات پرریسک دفاع متقابل شود که ظاهراً کویت خواهان آن است. از نظر تحلیلگر امنیت و مدیریت ریسک، پایداری بلندمدت راهبرد اسلامآباد به سیاست سنتی «موازنه راهبردی بدون مشارکت مستقیم در درگیریهای درون جهان اسلام» بستگی دارد. او با اشاره به اینکه چالش اصلی ایران خواهد بود، گفت: «تهران عموماً همکاریهای دفاعی دوجانبه پاکستان با کشورهای خلیج فارس را تحمل کرده است، اما محیط منطقهای امروز بهطور محسوسی متفاوت است». او افزود: «ایران احتمالاً نقش دفاعی پاکستان در خلیج فارس را با حساسیت بسیار بیشتری نسبت به گذشته دنبال خواهد کرد». به گفته او، چالش پاکستان این است که «دیپلماسی دفاعی را به دستاوردهای اقتصادی تبدیل کند، بدون آنکه بیطرفی راهبردی آن زیر سؤال برود.» در همین رابطه، گزارشی با عنوان «کشور خلیج فارسی که به آسانترین هدف ایران تبدیل شد» به موضوع کویت عمقی تاریخی و اجتماعی داد: کویت که هنوز از زخمهای حمله عراق در سال ۱۹۹۰ رنج میبرد، در طول جنگ اخیر بارها هدف حملات تهران و متحدانش قرار گرفته است. در دهههایی که پس از بیرون راندن نیروهای عراق از کویت توسط نیروهای آمریکایی و متحدانشان در عملیات طوفان صحرا سپری شد، جنگ برای ساکنان این کشور کوچک خلیج فارس به خاطرهای دور، اما همچنان ماندگار، تبدیل شده بود. احساس ترس در کویت بهویژه شدید است؛ کشوری که هنوز از آسیبهای روانی حمله عراق در سال ۱۹۹۰ رنج میبرد، تجربهای منحصربهفرد که آن را از دیگر کشورهای عربی خلیج فارس متمایز میکند. از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، نزدیکی کویت به جمهوری اسلامی و تمرکز بالای نیروهای آمریکایی در این کشور، کویت را به هدفی آسان برای موشکهای کوتاهبرد تهران تبدیل کرده است. بر اساس دادههای یک مؤسسه مطالعات امنیت ملی، کویت تاکنون هدف نزدیک به ۱۴۰۰ حمله موشکی و پهپادی قرار گرفته است؛ رقمی که پس از امارات متحده عربی، در رتبه دوم قرار دارد. کویت همچنین از زمان فروپاشی آتشبس شکننده چند هفتهای میان واشنگتن و تهران در این ماه، بیشترین فشار حملات مجدد را متحمل شده است. آسیبهای اخیر به نیروگاهها باعث شد مقامها از مردم بخواهند مصرف انرژی خود را کاهش دهند؛ درخواستی دشوار در ماههای تابستان، زمانی که استفاده از سیستمهای تهویه مطبوع برای مقابله با دمای نزدیک به ۵۰ درجه سانتیگراد ضروری است. پس از نخستین حملات به کویت، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیهای خطاب به مردم کویت از آنها خواست «از هر فرصتی برای نابود کردن نهادهای آمریکاییِ متجاوز استفاده کنند». بااینحال، شدت و تکرار حملات برای برخی ناظران در کویت غافلگیرکننده بود؛ کشوری که پیش از جنگ روابط نسبتاً دوستانهای با ایران داشت. صدها زائر از اقلیت شیعه کویت نیز بهطور منظم با پروازهای مستقیم برای زیارت اماکن مقدس به جمهوری اسلامی سفر میکردند. کویت همچنین موضعی به اندازه بحرین و امارات متحده عربی تند و جنگطلبانه علیه تهران اتخاذ نکرده بود. امارات پیشتر اعلام کرده بود که ممکن است به یک نیروی دریایی برای بازگشایی تنگه هرمز بپیوندد و حتی در اوایل جنگ حملات هوایی محرمانهای علیه ایران انجام داده بود. بااینحال، امارات که در هفتههای اخیر تلاش کرده بود تنشها با ایران را کاهش دهد، در دور اخیر درگیریها هدف حملات مستقیم ایران قرار نگرفته است. ایران همچنین در جریان تشدید تنشها تنها یک بار عربستان سعودی را هدف موشک قرار داده و آن هم یک پایگاه آمریکایی بوده است. در مقابل، تمرکز اصلی حملات ایران بر کویت، بحرین و اردن بوده و چند حمله نیز علیه قطر و عمان انجام شده است. استادیار تاریخ در دانشگاه کویت، گفت: «ما به دلیل محدودیتهای جغرافیایی که به ایران در پیشبرد اهدافش کمک کردهاند، در موقعیتی نامطلوب قرار داریم. ما یکی از کشورهای کوچکتریم که اهداف در آن فشرده و در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. حملات مکرر به کویت با هدف ایجاد یک "عامل ترس" انجام میشود، اما زندگی همچنان تا حد زیادی عادی ادامه دارد». کویت نیز مانند همسایگانی همچون امارات تلاش کرده بود بر اساس الگویی، خلیج فارس را بهعنوان واحهای از ثبات و رفاه معرفی کند و میلیونها نیروی کار خارجی را از کشورهای عربی و شبهقاره هند جذب کند. اما این تلاش در نتیجه درگیری کنونی بهشدت آسیب دیده است. «سازمان سرمایهگذاری کویت» با دارایی حدود یک تریلیون دلار که قدیمیترین صندوق ثروت ملی جهان محسوب میشود، پشتوانه مالی مهمی برای این کشور نفتخیز فراهم کرده است، اما کویت از نظر نوسازی اغلب نسبت به رقبای خود عقبمانده تلقی میشود. کویت در تنوعبخشی به اقتصاد خود و کاهش وابستگی به صادرات نفت با مشکل مواجه بوده است؛ صادراتی که معمولاً حدود ۹۰ درصد درآمدهای دولت را تشکیل میدهد. تولید نفت خام این کشور پس از هدف قرار گرفتن میادین نفتی و بسته شدن تنگه هرمز که مسیر اصلی صادرات را محدود کرده بود، با چالش روبرو شده است. جمعبندی نرخ روز: کویت در پی حملات اخیر و با هدف تقویت امنیت خود، توافقنامه همکاری نظامی و دفاعی با پاکستان را تصویب کرده است. این کشور به همراه دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس به دنبال ترتیبات امنیتی جایگزین هستند. با این حال، پاکستان تمایلی به تعهدات رزمی کامل ندارد و تلاش میکند تا ضمن حفظ روابط با کشورهای عربی، بیطرفی خود را در قبال ایران نیز حفظ کند. چالشهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی، از جمله آسیبپذیری کویت در برابر حملات و وابستگی به نفت، پیچیدگیهای این همکاری دفاعی را افزایش میدهد.
