حمله اوکراین به کشتی ایرانی در خزر؛ آیا جبهههای جنگ ادغام میشوند؟ گزینههای تهران برای واکنش به کییف
به گزارش نرخ روز، در پی حمله اوکراین به یک کشتی در دریای خزر، ایران این اقدام را «خصمانه و جنایتکارانه» محکوم کرده است. این حمله این پرسش را نزد بعضی از کارشناسان و محافل رسانهای برانگیخته که مبادا چنین حملهای سرآغاز باز شدن یک جبهه تازه باشد. حمله اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر میتواند جبهه تازهای را در همپوشانی فزاینده میان جنگهای اوکراین و خاورمیانه باز کند. ایران اعلام کرد که پس از حمله روز شنبه به این کشتی، یکی از ملوانانش جان خود را از دست داده و دیگری زخمی شده است؛ حادثهای که باعث شد تهران دیپلماتهای اوکراینی را احضار و کییف را به انجام اقدامی «خصمانه و جنایتکارانه» متهم کند. از نگاه تهران، تسهیل احتمالی عملیات نظامی آمریکا از سوی بریتانیا یک تصمیم منفرد نیست، بلکه بخشی از الگویی گستردهتر از همسویی راهبردی است. شاید همین موضوع توضیح دهد که چرا ادبیات پیامهای ایران بهطور محسوسی تندتر شده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، گفت حملات دوربرد، کشتیهایی را که حامل محمولههای نظامی مرتبط با ایران بودند و همچنین یک کشتی جنگی روسیه را هدف قرار دادهاند و مسکو را متهم کرد که به کارزار نظامی ایران علیه ایالات متحده کمک میکند. هرگونه تهدید علیه تجارت در دریای خزر، فشار بر یکی از معدود کریدورهای راهبردی دریایی باقیمانده ایران را افزایش خواهد داد. بنابراین، این پرسش مطرح است که آیا این حادثه نشانه آغاز یک جبهه نظامی جدید است یا صرفاً تلاشی برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران پس از این حمله کاردار اوکراین در تهران را احضار کرد. این وزارتخانه گفت این حمله نشاندهنده «رویکرد غیرمنطقی و خصمانه» ادامهدار کییف در قبال ایران است و هشدار داد که تهران از منافع ملی خود دفاع خواهد کرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، بعداً درباره این حادثه با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، گفتوگو کرد. زلنسکی در شبکه اجتماعی ایکس مدعیش شد روسیه در حمایت از عملیات نظامی ایران اطلاعات ماهوارهای در اختیار تهران قرار میدهد. زلنسکی ادعا کرد: «از ابتدای ژوئیه، ما نظارت فعال ماهوارهای روسیه بر کشورهای خلیج فارس و تأسیسات نظامی آمریکا در آنجا را ثبت کردهایم. این تصاویر متعاقباً در ایران ظاهر میشوند». او افزود که اوکراین «همبستگی آشکاری» میان تصاویر ماهوارهای روسیه و حملات بعدی ایران مشاهده کرده و از این تصاویر هم پیش از حملات «برای آمادهسازی آنها» و هم پس از آن «برای رزیابی خسارت واردشده» استفاده شده است. زلنسکی گفت ماهوارههای روسیه در روزهای ۱۹ و ۲۰ ژوئیه چهار پایگاه هوایی را زیر نظر داشتند؛ دو پایگاه در بحرین و یک پایگاه در هر یک از اردن و کویت. او اعلام کرد که اوکراین این اطلاعات را با شرکای بینالمللی خود به اشتراک خواهد گذاشت. او گفت: «روسیه باید متوقف شود. این جنگ باید متوقف شود. فشار بر متجاوز باید نتیجهبخش باشد.» تحلیلگران معتقدند حمله اوکراین در دریای خزر میتواند تلاشی برای اعمال فشار بیشتر بر تهران باشد تا آن را به دادن امتیازاتی وادار کند. به گفته رسول سردار عطاس، خبرنگار الجزیره در تهران، حمله اوکراین برای ایران بهویژه نگرانکننده بود، زیرا نشان میداد درگیری میتواند به یک عرصه دریایی دیگر گسترش یابد. او گفت: «ایران هماکنون در استانهای ساحلی جنوبی و همچنین در تنگه هرمز، دریای عمان و حتی اقیانوس هند با درگیری مواجه است؛ مناطقی که به میدانهای نبرد تبدیل شدهاند. بنابراین، اینکه دریای خزر اکنون از نظر تجارت برای ایرانیان امن نباشد، یک نگرانی بزرگ است.» عطاس گفت این حادثه نگرانیها در تهران درباره احتمال تشدید بیشتر درگیری را افزایش داده است. درحالیکه تلاش برای مختل کردن دیگر مسیرهای تجارت دریایی مورد استفاده ایران میتواند فشار اقتصادی بر تهران را افزایش دهد، حمله به کشتیهای مرتبط با ایران در دریای خزر میتواند توانایی این کشور برای حفظ صادرات انرژی و آماد نظامی را بیش از پیش پیچیده کند و بالقوه اهرم فشار بیشتری در مذاکرات آینده در اختیار آمریکا قرار دهد. بااینحال، مایکل مولروی، معاون سابق دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه، به الجزیره گفت تا زمانی که ایران همچنان کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد، گزینههای واشنگتن بهطور فزایندهای محدود میشوند و در صورت ادامه بنبست با ایران، آمریکا با انتخابهای دشواری مواجه خواهد شد. او گفت: «یکی از گزینهها این است که آمریکا درحالیکه تنگه همچنان بسته است، تسلیم شود. من چنین چیزی را درحالیکه موضوع برنامه هستهای همچنان بلاتکلیف است، محتمل نمیدانم. چنین اقدامی بهعنوان یک شکست راهبردی برای ایالات متحده تلقی خواهد شد». او افزود: آمریکا میتواند یا با یک بنبست مواجه باشد یا عملاً یک محاصره دریایی را در شرایط بسته بودن تنگه هرمز اعمال کند، اما این امر در سراسر جهان مشکلاتی ایجاد خواهد کرد. به نظر نمیرسد هیچگونه گشایشی در مذاکرات وجود داشته باشد و ایران ظاهراً کاملاً مایل است کنترل تنگه هرمز را همچنان در اختیار داشته باشد.» در همین رابطه به نوشته فورچن، آمریکا و ایران حملات روزانه خود علیه یکدیگر را متوقف کردهاند، اما جنگ متوقف نشده است؛ زیرا نیروهای دیگر در حال گسترش فضای نبرد هستند. حمله اوکراین باعث گمانهزنیهایی در تهران شد مبنی بر اینکه هدف آن ارسال هشداری برای نشان دادن آسیبپذیر بودن سواحل ایران در دریای خزر و استفاده از این موضوع بهعنوان اهرمی در مذاکرات با آمریکا بوده است؛ این موضوع را فایننشیال تایمز گزارش داده است. همزمان، عمان و ایران بهطور جداگانه در حال مذاکره درباره تنگه هرمز هستند و منابعی به آسوشیتدپرس گفتهاند توافقی در حال مذاکره است که محور آن این است که ایران مدیریت عبور کشتیها را با محدودیتهای کمتر برای شناورها بر عهده بگیرد. اگرچه دریای خزر بیش از ۶۰۰ مایل با خط مقدم جنگ روسیه و اوکراین فاصله دارد، اوکراین پهپادهای دوربردی توسعه داده است که با تأثیری ویرانگر در اعماق خاک روسیه مورد استفاده قرار گرفتهاند. پس از آنکه این توانایی زیرساختهای نفتی روسیه را بهشدت آسیب زد و کمبود سوختی سراسری در این کشور ایجاد کرد، این قابلیت میتواند به عاملی مهم در جنگ آمریکا و ایران تبدیل شود. حمیدرضا عزیزی، کارشناس ایران در اندیشکده SWP برلین، تفاسیر مختلفی را درباره حمله اوکراین به کشتی ایرانی مطرح کرد. یک تفسیر این است که اوکراین میخواهد ارزش خود را بهعنوان یک شریک برای آمریکا نشان دهد؛ کشوری که تسلیحات حیاتی مانند رهگیرهای پدافند هوایی پاتریوت را تأمین میکند. او در شبکه اجتماعی ایکس توضیح داد که این عملیات بدون چراغ سبز واشنگتن و دیگر شرکای غربی نمیتوانست انجام شود؛ دیدگاه دیگر این است که اسرائیل و آمریکا از اوکراین خواستهاند از جانب آنها به ایران فشار وارد کند؛ زیرا نگرانیهایی وجود دارد که هرگونه حمله آنها به زیرساختهای ایران، موجب واکنش متقابل علیه داراییهای اقتصادی منطقهای شود؛ تفسیر سوم این است که حمله اوکراین در واکنش به تهدید انصارالله علیه کشتیها در تنگه بابالمندب انجام شده است؛ مسیری که عربستان سعودی برای صادرات نفت خود و دور زدن تنگه هرمز به آن متکی است. انصارالله مورد حمایت ایران طی هفته گذشته به دو نفتکش سعودی در دریای سرخ حمله کردند و این امر باعث شد عربستان سعودی شهر بندری حدیده در یمن را هدف حمله قرار دهد. به گفته عزیزی: «جبهه خزر، در کنار اقیانوس هند، جایی که ایالات متحده محاصره دریایی علیه ایران اعمال کرده است، اکنون با هدف تکمیل حلقهای از فشار اقتصادی و نظامی بر این کشور ایجاد شده است.» او افزود که ایران همچنین نگران است سرویسهای اطلاعاتی اوکراین از گروههای شورشی قومی علیه تهران حمایت کنند؛ مشابه رویکرد کییف در سوریه علیه حکومت بشار اسد. برای پاسخ به دخالت اوکراین، ایران میتواند حملات مستقیم خود را علیه کشتیهای مرتبط با اوکراین در دیگر مسیرهای دریایی یا علیه زیرساختهای اوکراینی آغاز کند. تهران همچنین میتواند کریمه و دونباس را بهعنوان بخشهایی از خاک روسیه به رسمیت بشناسد. عزیزی هشدار داد: «در هر صورت، آنچه روشن است این است که جنگ ایران بهطور فزایندهای با دو درگیری دیگر درهمتنیده میشود: رویارویی عربستان سعودی و حوثیها و جنگ روسیه و اوکراین. با گذشت هر روز، جنگ در حال تبدیل شدن به درگیریای پیچیدهتر، چندبعدیتر و بینالمللیتر است.» اوکراین از پیش نیز به یکی از بازیگران خاورمیانه تبدیل شده است. این کشور در ماه مارس توافقنامهای امنیتی با عربستان سعودی امضا کرد تا تخصصی را که کییف در زمینه مقابله با پهپادهای طراحیشده توسط ایران و تأمینشده برای روسیه به دست آورده است، در اختیار این پادشاهی قرار دهد. زلنسکی همچنین به امارات متحده عربی و قطر سفر کرد تا توافقهای مشابهی را به دست آورد. ویلیام اسپانیل، استاد علوم سیاسی دانشگاه پیتسبورگ، در ماه مارس گفت که محو شدن مرزهای میان جبهههای نبرد «عملاً جنگ روسیه و اوکراین و جنگ ایران را در یک درگیری واحد ادغام کرده است». او در ویدئویی در کانال یوتیوب خود افزود: «ما هنوز در یک جنگ جهانی واقعی نیستیم، زیرا هیچ بازیگری وجود ندارد که همزمان در دو جبهه بجنگد، همانطور که آمریکا در جنگ جهانی دوم چنین کرد؛ اما این وضعیت همچنان نتایج میدانهای نبرد را بیش از پیش به یکدیگر مرتبط میکند و پیامدهای بلندمدتتری برای نحوه تقسیمبندی خطوط نبرد خواهد داشت.» در رابطه با همین موضوع به گزارش رسانه امواجمدیا، ایران وعده داده است به حمله مرگبار اوکراین به یک «کشتی تجاری» ایرانی که از روسیه در حال حرکت در دریای خزر بوده است، پاسخ دهد. یک منبع سیاسی ارشد در تهران در گفتوگو با امواجمدیا این حادثه را اقدامی با هدف گشودن جبههای تازه در رویارویی نظامی ایران با آمریکا توصیف کرد که در بحبوحه تلاشها برای برقراری آتشبس، «ایران را به داخل جنگ میکشد.» این اتفاق در حالی رخ میدهد که مقامهای ارشد ایرانی دولت اوکراین را متهم میکنند که به «فرمان» اسرائیل عمل کرده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ۲۶ ژوئیه، زلنسکی را متهم کرد که به خواستههای اسرائیل عمل میکند و تلاش دارد اروپا را وارد جنگ ایران و آمریکا کند. وزیر امور خارجه ایران افزود که بهطور جداگانه با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، و همچنین سرگئی لاوروف، همتای روس خود، گفتوگو کرده تا «روشن کند کاری که این مفتخور در کییف [زلنسکی] انجام داده، نمیتواند بیپاسخ بماند.» ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، نیز نسبت به پاسخ تهران هشدار داد. عزیزی در ۲۶ ژوئیه نوشت: «هر حملهای به ایران همیشه هزینهای خواهد داشت و امروز نیز همینطور است؛ آمریکا و اسرائیل بهخوبی از این موضوع آگاه هستند.» او افزود: «اوکراین نیز ممکن است بهزودی دریابد که ایران اقدامات را بیپاسخ نمیگذارد. فهرست کسانی که دچار محاسبه اشتباه شدهاند، همچنان در حال افزایش است!» در میان ناظران و خبرنگاران ایرانی، واکنشها به حمله اوکراین بسیار سریع و شدید بوده و محکومیت آن در سراسر طیف سیاسی ایران دیده شده است. رویارویی ایران با زلنسکی بر سر حمله در دریای خزر احتمالاً روابطی را که از پیش شکننده بود، بیش از این تضعیف خواهد کرد؛ اما پرسش اصلی این است که تهران تا چه حد میتواند و میخواهد تنش را تشدید کند. با وجود وقفه در درگیریها با آمریکا، ایران علاقه چندانی به گشودن جبههای دوم ندارد. کارشناسان ایرانی که احتمال میدهند اسرائیل در حمله اوکراین نقش داشته باشد، معتقدند حمایت عمده تازه از روسیه یا حمله آشکار به اوکراین در واکنش به این حادثه، به کییف بهانهای میدهد تا ایران را بهعنوان یک طرف مستقیم درگیر در جنگ معرفی کند. همزمان، تهران نمیتواند یک حمله مرگبار را بدون واکنش رها کند، زیرا دستکم در داخل کشور ضعیف به نظر خواهد رسید. بنابراین، در شرایط معمول، واکنش محتملتر میتواند پایینتر از آستانه جنگ آشکار باشد: تشدید بیشتر تنشهای دیپلماتیک، یک عملیات مخفیانه و قابل انکار یا حتی اقدامی علیه مشاوران نظامی اوکراینی مستقر در خلیج فارس؛ اقداماتی که هم از نظر لجستیکی سادهتر هستند و هم انکار آنها نسبت به یک حمله مستقیم آسانتر است. سواحل دریای سیاه اوکراین از نظر تئوریک در برد موشکهای ایران قرار دارند، اما چنین اقدامی بیسابقه خواهد بود. اگر سپاه پاسداران بخواهد به کییف و حامیانش نشان دهد که هرگونه دخالت در جنگ با آمریکا هزینههایی خواهد داشت، چنین حملهای اقدامی پرخطر برای بازگرداندن بازدارندگی و ارسال یک پیام سیاسی خواهد بود. بااینحال، این اقدام همچنین خطر دعوت به حملات بیشتر اوکراین را به همراه دارد؛ حملاتی که برخی کارشناسان ایرانی معتقدند ممکن است با هدف تقویت اهرم فشار اسرائیل و آمریکا در هرگونه تعامل میان تهران و واشنگتن انجام شوند. جمعبندی نرخ روز حمله اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر، با کشته و زخمی شدن ملوانان، واکنش شدید ایران را در پی داشته و نگرانیها را درباره گسترش جبهههای درگیری افزایش داده است. تحلیلگران معتقدند این حمله میتواند تلاشی برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران یا نشان دادن آسیبپذیری سواحل این کشور باشد. در این میان، برخی کارشناسان احتمال میدهند این اقدام با چراغ سبز شرکای غربی اوکراین یا به درخواست اسرائیل و آمریکا صورت گرفته باشد. تهران در حال بررسی گزینههایی برای واکنش است که میتواند شامل تشدید تنشهای دیپلماتیک، عملیات مخفیانه یا حتی حملات مستقیم باشد، اما در عین حال تمایلی به گشودن جبههای جدید ندارد.
