ریاض در آستانه جنگی سه‌جانبه؛ چالش‌های اقتصادی و امنیتی عربستان سعودی

به گزارش نرخ روز، عربستان سعودی در حال کشیده شدن به جنگی است که به‌شدت تلاش کرده بود از آن پرهیز کند. اوایل روز سه‌شنبه به وقت محلی، جنگنده‌های عربستان سعودی، در کنار هواپیماهای آمریکایی، حملاتی را در سراسر شرق عراق انجام دادند. این کشور پنج ماه است تلاش کرده تا وارد یک درگیری منطقه‌ای نشود و حتی در شرایطی که پهپادها صنایع نفتی آن را هدف قرار می‌دادند، کانال‌های ارتباطی خود با تهران را باز نگه داشته است. اکنون به نظر می‌رسد این کشور در تنگنا قرار گرفته و از سه جهت با چالش روبه‌رو است: ایران و همچنین متحدانش در عراق و یمن. درگیر شدن در یک درگیری گسترده‌تر برای ریاض گزینه‌ای پرخطر و بالقوه پرهزینه خواهد بود. طی یک دهه گذشته، این کشور بر گشودن درهای خود به روی سرمایه‌گذاری خارجی و تبدیل شدن به قدرت اقتصادی منطقه تمرکز کرده است. همین مسئله تا حدی سیاست تنش‌زدایی آن با ایران را، مدت‌ها پیش از آغاز جنگ، هدایت کرد؛ سیاستی که در سال ۲۰۲۳ به توافقی با میانجی‌گری چین منجر شد. اکنون این راهبرد در وضعیت بحرانی قرار دارد، زیرا عربستان سعودی خود را در مرکز یک طوفان می‌بیند. رویارویی با رقبایی پیش‌بینی‌ناپذیر که در جنگ نامتقارن مهارت دارند و از سه جهت با این کشور مقابله می‌کنند، کابوس یک برنامه‌ریز نظامی است. عربستان سعودی ده‌ها میلیارد دلار برای نوسازی ارتش خود و خرید سامانه‌های پیشرفته دفاع موشکی هزینه کرده است، اما این کشور وسعت سرزمینی بسیار زیادی دارد (حدود یک‌پنجم مساحت ایالات متحده)، سواحل گسترده‌ای برای دفاع دارد و زیرساخت‌های نفتی آن نیز به‌طور گسترده‌ای پراکنده است. در روزهای گذشته، انصارالله به دو مجتمع نفتی عربستان سعودی در سواحل دریای سرخ موشک شلیک کردند. تصاویر ماهواره‌ای و ویدئوهای مکان‌یابی‌شده نشان می‌دهند که یکی از این تأسیسات، در جازان در نزدیکی مرز با یمن، آسیب‌های گسترده‌ای دیده است. این حملات موشکی پس از حملات انصارالله به دو نفتکش سعودی در دریای سرخ انجام شد؛ حملاتی که پس از آن صورت گرفت که این گروه اعلام کرد عبور کشتی‌های سعودی از گلوگاه باب‌المندب را محاصره خواهد کرد. انصارالله روز دوشنبه نیز مدعی حمله‌ای دیگر به یک کشتی سعودی شدند. برای سعودی‌ها، که در شرایطی که تنگه هرمز همچنان فلج است، بخش زیادی از صادرات نفت خود را از طریق بنادر دریای سرخ، مانند ینبع، تغییر مسیر داده‌اند، این محاصره نشان‌دهنده تشدیدی عمده در وضعیت است. آن‌ها در حال برنامه‌ریزی برای افزایش بیشتر صادرات نفت از طریق دریای سرخ هستند؛ به‌گونه‌ای که طی سه سال آینده این میزان به حدود ۹ میلیون بشکه در روز برسد؛ اما تحلیلگران می‌گویند نفتکش‌هایی که ینبع را به مقصد بازارهای آسیایی ترک می‌کنند، باید از باب‌المندب عبور کنند و در نتیجه حدود سه‌چهارم صادرات از طریق دریای سرخ در معرض اختلال از سوی حوثی‌ها قرار دارد. عربستان سعودی هفت سال تلاش کرد و در نهایت نتوانست حوثی‌ها را از شمال یمن بیرون براند و در سال ۲۰۱۵ یک عملیات گسترده علیه این گروه مسلح آغاز کرد. درگیری‌های متعاقب آن یکی از بدترین بحران‌های انسانی جهان را به وجود آورد. در سال ۲۰۲۲ آتش‌بسی برقرار شد، اما این آتش‌بس هرگز به صلح تبدیل نشد. عربستان سعودی محاصره اقتصادی و هوایی مناطق تحت کنترل حوثی‌ها را حفظ کرد. یک منبع منطقه‌ای روز دوشنبه گفت که نیروی بزرگی از جنگجویان یمنی مخالف حوثی‌ها در بیابان‌های شرق یمن در حال تجمع است. اگر این نیرو پیشروی کند، نیروی هوایی عربستان سعودی، از جمله بالگردهای تهاجمی آپاچی، از آن پشتیبانی خواهد کرد. اما تحلیلگران می‌گویند در حال حاضر، واکنش عربستان سعودی به احتمال زیاد محدود به حملات هوایی خواهد بود. روز جمعه، نیروی هوایی عربستان سعودی در واکنش به حملات به نفتکش‌ها، بندر حدیده، بزرگ‌ترین بندر تحت کنترل حوثی‌ها، را هدف قرار داد. به گفته عبید، نیروی هوایی عربستان سعودی در زمینه شناسایی، رهگیری و درگیری با تهدیدهای نظامی پراکنده، بسیار توانمندتر از ۱۰ سال پیش است. این نیرو سامانه‌های خود را به‌گونه‌ای یکپارچه کرده که «زمان میان شناسایی و درگیری را به‌طور چشمگیری کوتاه می‌کند.» اما این احتمال نیز وجود دارد که بتوان با حوثی‌ها وارد معامله شد؛ آن‌ها بارها برای پرداخت حقوق شمار عظیم کارکنان دولتی و نیروهای شبه‌نظامی خود درخواست پول نقد کرده‌اند. به گفته الباشا، «به نظر می‌رسد حوثی‌ها از الگوی کره شمالی پیروی می‌کنند و با استفاده از چرخه‌های مکرر تحریک و تنش، امتیازات سیاسی و اقتصادی به دست می‌آورند... و مناطق تحت کنترل خود در جنوب عربستان سعودی و دریای سرخ را به صحنه نمایش قدرت خود تبدیل کرده‌اند.» اینکه آیا حوثی‌ها در ازای پول عربستان سعودی پشت کوتاه می‌آیند یا نه، همچنان مشخص نیست. به ادعای وزارت دفاع عربستان سعودی، در میان نخلستان‌های جنوب عراق، روز دوشنبه و سه‌شنبه دو موج حمله پهپادی علیه زیرساخت‌های حیاتی عربستان سعودی و پایتخت این کشور، ریاض، انجام شد. به گفته تحلیلگران، انصارالله ممکن است کمک فنی در اختیار این جریان‌ها قرار داده باشند. صبر ریاض به پایان رسیده بود؛ و اوایل روز سه‌شنبه، وزارت دفاع اعتراف کرد که عربستان سعودی «حملات دقیق و هدفمندی» را علیه جریان‌های مقاومت در شرق عراق انجام داده است. خط قرمز تازه‌ای ایجاد شده بود. این وزارتخانه افزود: «پادشاهی تأکید می‌کند که به دنبال تشدید تنش نیست، اما به هرگونه تجاوزی که با آن مواجه شود پاسخ خواهد داد.» نیروهای حشد الشعبی اعلام کردند که «شماری از افراد» در این حملات کشته و زخمی شدند. بر اساس ادعای سنتکام، در چند هفته نخست جنگ، صدها پهپاد از عراق به سمت تأسیسات آمریکا در عربستان سعودی شلیک شد. با وجود برقراری آتش‌بس در این درگیری، چند حمله دیگر نیز در ماه مه انجام شد. مقام‌های سعودی حمله دقیق و ویرانگر سال ۲۰۱۹ به پالایشگاه بقیق را فراموش نکرده‌اند؛ حمله‌ای که تقریباً نیمی از تولید نفت عربستان سعودی را از مدار خارج کرد. انصارالله مسئولیت آن حمله را بر عهده گرفتند، اما منابع اطلاعاتی در آن زمان ادعا کردند که این حمله احتمالاً از عراق انجام شده بود. در آن مقطع، عربستان سعودی تصمیم گرفت تلافی نکند، اما مدعی مسئولیت ایران در این حمله شد. در ماه‌های مارس و آوریل، مقام‌های عربستان سعودی برای سرمایه‌گذاری در فناوری ضدپهپاد شتاب کردند، زیرا پهپادهای شاهد ایرانی تأسیسات نفتی این کشور را در سواحل شرقی هدف قرار می‌دادند. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، به ریاض سفر کرد تا یک سامانه دفاعی یکپارچه برای مقابله با حملات انبوه پهپادهای ایرانی پیشنهاد دهد. اما چنین سامانه‌ای یک‌شبه نصب نمی‌شود. عربستان سعودی همچنان با تهدید دوگانه پهپادهای ایرانی و موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد از آن سوی خلیج فارس مواجه است. اگرچه ایران از ماه آوریل تاکنون مستقیماً عربستان سعودی را هدف قرار نداده است، وزارت خارجه این کشور بار دیگر در این هفته اعلام کرد که «برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس به‌طور مستقل در حملات نظامی علیه ایران مشارکت داشته‌اند. ایالات متحده مسئول این حملات است، اما نمی‌توان نقش برخی کشورهای منطقه را نادیده گرفت.» عربستان سعودی در اوایل درگیری حملاتی هوایی علیه ایران انجام داد، اما به گفته یک دیپلمات آگاه از وقایع، این حملات با دقت و حساب‌شده انجام شدند. این دیپلمات در ماه مه ادعا کرد که این حملات واکنشی متناسب بود که برای نشان دادن این موضوع طراحی شده بود که این پادشاهی می‌تواند «اگر آمریکا در آنجا حضور نداشته باشد،» از خود دفاع کند. اگر عربستان سعودی بار دیگر هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گیرد، ممکن است با انتخابی ناخوشایند مواجه شود: یا مستقیماً پاسخ دهد، به‌گونه‌ای که آن را عمیق‌تر وارد جنگ کند، یا واکنش نشان ندهد و تهران آسودگی بیشتری برای حملات احتمالی آتی داشته باشد. عربستان سعودی هم‌اکنون نیز از این درگیری ضربه اقتصادی قابل‌توجهی متحمل شده است. در سه ماه نخست سال جاری، این کشور بزرگ‌ترین کسری بودجه فصلی خود از سال ۲۰۱۸ را ثبت کرد، زیرا برای جبران آثار جنگ و اقتصاد کم‌رمق، هزینه‌های خود را افزایش داد. این کسری تا حدی با درآمدهای بیشتر ناشی از افزایش قیمت نفت جبران شده است، اما اختلال بیشتر در تولید و صادرات نفت می‌تواند این وضعیت را به خطر بیندازد. بسیاری از ابرپروژه‌های این پادشاهی نیز پیش‌تر کوچک‌تر شده‌اند. در همین حال، پس از آتش‌بس ۸ آوریل در جریان جنگ امسال آمریکا و اسرائیل با ایران، گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد نیروی هوایی عربستان سعودی و امارات متحده عربی بیش از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، در این درگیری مشارکت داشته‌اند. وال‌استریت ژورنال نخستین بار در ۱۱ مه گزارش داد که امارات متحده عربی در طول جنگ حملات هوایی مخفیانه‌ای انجام داده است. روز بعد، با استناد به مقام‌های غربی که نامشان فاش نشده بود، گزارش شد که نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی نیز در واکنش به حملات تهران به این پادشاهی در اواخر مارس، «حملات متعددی را که به‌طور علنی اعلام نشدند» علیه ایران انجام داده است. ریاض با استفاده از ترکیبی از دیپلماسی و تهدید توانست تعداد حملات ایران را از ۱۰۵ حمله در هفته آخر مارس به ۲۵ حمله در هفته اول آوریل کاهش دهد. در تازه‌ترین مورد، وال‌استریت ژورنال در ۲۴ ژوئیه گزارش داد که بحرین و کویت، که با حملات مکرر مواجه شده‌اند، نیز در اوایل ژوئیه با استفاده از اطلاعات ارائه‌شده از سوی امارات، حملات هوایی مخفیانه‌ای علیه ایران انجام داده‌اند. رایان بول، تحلیلگر ارشد خاورمیانه و شمال آفریقا، خاطرنشان کرد که ارزیابی «تأثیر دقیق» حملات هوایی گزارش‌شده کشورهای عربی خلیج فارس علیه ایران دشوار است. بول گفت: «این حملات نشان دادند که آن‌ها می‌توانند در عملیات هوایی آمریکا و اسرائیل همگام شوند؛ اما چیزی که هنوز اثبات نشده این است که بدون این چتر حمایتی تا چه اندازه موفق خواهند بود.» بول استدلال می‌کند که از آنجا که این عملیات، به‌ویژه برای عربستان سعودی، یک «کارزار نسبتاً کوتاه» بود، احتمالاً تنها بخشی از ناوگان عظیم جنگنده‌های این کشور در آن مشارکت داشت. او گفت: «ما از یمن می‌دانیم که نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی توانایی انجام حملات گسترده را دارد. آن‌ها از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲ بین ۲۵ هزار تا ۷۵ هزار سورتی پرواز در یمن انجام دادند و در دوره‌های شدید درگیری، طی یک روز مشخص، ده‌ها حمله را در یک بازه زمانی طولانی انجام می‌دادند.» روبلین، کارشناس هوانوردی نظامی، خاطرنشان کرد که نیروی هوایی امارات و عربستان سعودی دارای «تعداد زیادی جنگنده جت نسل ۴.۵» هستند. امارات متحده عربی در دهه ۲۰۰۰ تعداد ۸۰ فروند جنگنده F-16E/F Block 60 «دیزرت فالکون» دریافت کرد؛ پیشرفته‌ترین گونه اف-16 که در آن زمان ساخته شده بود، حتی در مقایسه با نمونه‌های مورد استفاده نیروی هوایی آمریکا، و به‌طور اختصاصی برای ابوظبی ساخته شده بود. این جنگنده‌ها با هواپیماهای جنگی داسو میراژ ۲۰۰۰-۹ ساخت فرانسه تکمیل می‌شوند که امارات قصد دارد آن‌ها را با ۸۰ فروند جنگنده چندمنظوره داسو رافال F4 که در دسامبر ۲۰۲۱ سفارش داده است، جایگزین کند. با وجود این توانایی‌ها، تجهیزات و آموزش بسیار قابل‌توجه، یک کارزار شامل حملات عمقی در داخل ایران بدون شک چالش‌ها و خطرات قابل‌توجهی برای کشورهای عربی خلیج فارس ایجاد خواهد کرد، به‌ویژه اگر این عملیات بدون حمایت نزدیک اسرائیل و آمریکا انجام شود. جمع‌بندی نرخ روز عربستان سعودی که تلاش کرده بود از درگیری منطقه‌ای پرهیز کند، اکنون خود را درگیر چالش‌های امنیتی از سه جبهه ایران، عراق و یمن می‌بیند. این کشور با حملات پهپادی و موشکی به زیرساخت‌های نفتی و پایتخت خود مواجه شده و در واکنش، حملاتی را در شرق عراق و یمن انجام داده است. تشدید تنش‌ها در دریای سرخ و تهدید مسیرهای صادرات نفت، در کنار ثبت بزرگ‌ترین کسری بودجه فصلی از سال ۲۰۱۸، راهبرد اقتصادی ریاض را با خطر جدی روبه‌رو کرده است. توانایی‌های نظامی قابل‌توجه کشورهای عربی خلیج فارس، به‌ویژه در عملیات هوایی، در صورت عدم حمایت متحدان، با چالش‌های عمده‌ای برای حملات عمیق در منطقه مواجه خواهد شد.