نااطمینانی دو دههای، بازار کار ایران را با چالشهای عمیق روبرو کرده است
به گزارش نرخ روز، بررسی دادههای بازار کار ایران در دو دهه اخیر، تصویری متفاوت از آنچه صرفاً از شاخص نرخ بیکاری برداشت میشود، ارائه میدهد. با وجود کاهش نرخ بیکاری در سالهای اخیر، این روند همیشه به معنای بهبود وضعیت اشتغال نبوده و در بسیاری از مقاطع، نتیجه کوچکتر شدن جمعیت فعال و خروج افراد از بازار کار بوده است.دو دهه گذشته، از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۰، با کاهش نزولی نرخ مشارکت و همزمان افزایش نرخ بیکاری همراه بود. این وضعیت که با تشدید تحریمها در ابتدای دهه ۹۰ همزمان شد، نشاندهنده تضعیف تقاضا برای نیروی کار بود. بنگاههای اقتصادی در مواجهه با محدودیتهای مالی و تجاری، توانایی جذب نیروی کار را از دست دادند و بخشی از نیروی کار نیز به تدریج از بازار خارج شدند.با آغاز دهه ۹۰ و به ویژه در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷، نشانههایی از بهبود نسبی در بازار کار مشاهده شد. نرخ مشارکت افزایش یافت و به حدود ۴۵ درصد رسید که تا حدی بازتاب افزایش امید به آینده اقتصادی پس از توافق برجام بود. با این حال، بالا ماندن نرخ بیکاری در این سالها نشان داد که اقتصاد ایران توانایی ایجاد شغل متناسب با موج ورود نیروی کار جدید را نداشته است؛ به عبارت دیگر، مشارکت افزایش یافت اما اشتغال به همان نسبت رشد نکرد.نقطه عطف بعدی، خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ بود که بار دیگر اقتصاد ایران را وارد فاز نااطمینانی کرد. در ادامه، تغییر تعریف جمعیت فعال از سال ۱۳۹۸ (از ۱۰ سال به بالا به ۱۵ سال به بالا) نیز بخشی از تغییرات آماری را تحت تأثیر قرار داد. اما شوک اصلی در سال ۱۳۹۹ و با شیوع کرونا رخ داد؛ در این دوره، نرخ مشارکت به شکل محسوسی سقوط کرد. تعطیلی کسبوکارها، محدودیتهای تردد و نااطمینانی شدید، باعث شد بسیاری از افراد جستوجوی کار را کنار بگذارند. در نتیجه، با وجود کاهش نرخ بیکاری، این افت بیشتر ناشی از خروج افراد از بازار کار بود تا ایجاد فرصتهای شغلی جدید.در سالهای پس از کرونا، یعنی از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، بازار کار وارد نوعی وضعیت ایستا شده است. نرخ مشارکت در سطحی پایین تثبیت شده و نرخ بیکاری روندی کاهشی را تجربه کرده است. این ترکیب نشاندهنده «بهبود بدون اشتغال» است؛ وضعیتی که در آن کاهش بیکاری نه از رونق اقتصادی، بلکه از کاهش عرضه نیروی کار ناشی میشود.در بهار ۱۴۰۵ نیز، همزمان با تشدید تنشهای اجتماعی و وقوع درگیریهای نظامی، چشمانداز بازار کار همچنان با نااطمینانی همراه است. در چنین شرایطی، بنگاهها تمایل کمتری به استخدام دارند و خانوارها نیز در تصمیمگیری برای ورود به بازار کار محتاطتر عمل میکنند. در این فصل علاوه بر اینکه افراد زیادی به دلیل جنگ شغل خود را از دست دادند، زنان و مردان زیادی نیز دلیلی برای حضور در این بازار پیدا نکردند. اقتصاد ایران بازار کار خود را در این بهار به سمت اشتغال بدون رفاه سوق داد؛ اشتغالی که اگر فراهم باشد هم کفاف هزینههای گزاف زندگی در این روزها را نمیدهد.جمعبندی نرخ روزچالش اصلی بازار کار ایران تنها بیکاری نیست، بلکه کاهش مشارکت و خروج تدریجی نیروی کار از این بازار است. زنان و مردانی که این روزها از بازار کار خارج شدهاند، به راحتی به آن بازنمیگردند. درمان افول ۲۰ ساله بازار کار نیازمند بازتعریف ساختارهای اقتصادی و ایجاد امید در دیپلماسی خارجی است تا بتوان به رویای بازار کاری پویا و بهرهور دست یافت.
