خشم ترامپ در کمپ دیوید و نگرانی کشورهای خلیج فارس از فرمول جدید تنگه هرمز
به گزارش نرخ روز، گزارشهای بینالمللی نشان میدهند که دستکم دو عامل مانع از اجرای دوباره یک کارزار نظامی در ایران از سوی ایالات متحده شدهاند: تهدید ایران به هدف قرار دادن زیرساختهای منطقه و کاهش مهمات آفندی و پدافندی گرانقیمت ارتش ایالات متحده. همزمان گزارشها حاکی از آن است که ایران و عمان در آستانه نهایی کردن یک یادداشت تفاهم برای بازگشایی دوباره تنگه هرمز هستند.
ایران به کشورهای خلیج فارس هشدار داده است که هرگونه حمله جدید آمریکا به خاک این کشور، با حملات تلافیجویانه به زیرساختهای حیاتی انرژی در سراسر منطقه پاسخ داده خواهد شد. این موضوع را پنج منبع آگاه اعلام کردهاند. تهران با این هشدار میکوشد هزینه هرگونه اقدام نظامی را از طریق تهدید نزدیکترین متحدان منطقهای واشنگتن افزایش دهد.
برای سالها جهان غرب از برنامه هستهای ایران در هراس بود. اما پنج ماه پس از آغاز جنگ، تهران آموخته که پیش از این هم سلاحی مهیب در اختیار داشته است: جغرافیا و قدرت آتشی که اجازه کنترل بالفعل تنگه هرمز را ایجاد میکند و مسدود کردن آن اهرم فشار عظیمی بر دشمنان در اختیارش قرار داده است.
به گفته این منابع، این هشدار پس از آن و در جریان مجموعهای از تماسهای دیپلماتیک سطح بالا صادر شد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در ۲۸ ژوئیه تهدید کرد زیرساختها و شبکه انرژی ایران را هدف حمله قرار خواهد داد.
دو مقام ارشد ایرانی، دو منبع از کشورهای خلیج فارس و یک دیپلمات ارشد منطقهای که از این گفتوگوها اطلاع دارند، گفتند عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با همتایان خود در عربستان سعودی، ترکیه و قطر و همچنین با فرمانده ارتش پاکستان گفتوگو کرده است.
به گفته دیپلمات ارشد منطقهای، عراقچی از متحدان عرب آمریکا در خلیج فارس خواست از نفوذ خود بر ترامپ استفاده کنند تا او را از انجام حملات مجدد منصرف سازند و هشدار داد که هرگونه حمله به ایران با حملات تلافیجویانه علیه داراییهای آمریکا و تأسیسات انرژی در سراسر خلیج فارس روبهرو خواهد شد.
این دیپلمات گفت پیام عراقچی در تمام تماسها یکسان بود: «ما آماده پاسخ متقابل هستیم، اما یافتن یک راهحل دیپلماتیک بهترین راه برای جلوگیری از تشدید بیشتر تنشها و ویرانی در سراسر منطقه است.»
یکی از منابع خلیج فارس نیز گفت: «هشدار ایران کاملاً صریح بود؛ اگر آمریکا زیرساختهای ایران را هدف قرار دهد، تهران با حمله به تأسیسات انرژی کشورهای خلیج فارس و سایر اهداف منطقهای پاسخ خواهد داد.»
به گفته دیپلمات ارشد منطقهای و منابع خلیج فارس، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، پس از آن با دونالد ترامپ گفتوگو کرد و از او خواست اقدام نظامی را به تعویق بیندازد، مذاکرات را از سر بگیرد، آتشبس را تثبیت کند و به دنبال یک راهحل دیپلماتیک باشد.
یکی دیگر از منابع خلیج فارس گفت این هشدار خطاب به همه کشورهای حوزه خلیج فارس بود، اما عمدتاً از طریق عربستان سعودی و قطر منتقل شد. ایران در سالهای اخیر روابط خود را با همسایگان عرب، از جمله عربستان که زمانی رقیب اصلی منطقهایاش بود، بهبود بخشیده است.
به گفته دومین مقام ایرانی، قطر، عمان و عربستان همگی از واشنگتن خواستهاند گفتوگو با تهران را از سر بگیرد و از وقوع دور جدیدی از درگیری جلوگیری کند؛ آن هم در حالی که ایران هشدار داده است دور دیگری از حملات آمریکا میتواند «کل منطقه را به گلولهای از آتش تبدیل کند.»
ترامپ نیز در دوم اوت اعلام کرد که با لغو حمله به ایران موافقت کرده است، مشروط بر اینکه «بتوان خیلی سریع به یک توافق دست یافت.»
یکی از منابع خلیج فارس گفت: «عربستان سعودی معتقد است تشدید بیشتر تنشها فقط ویرانی بیشتری به همراه خواهد داشت. به همین دلیل از ترامپ خواست به دیپلماسی فرصت بدهد.»
بااینحال، ریاض در عین حمایت از راهحل دیپلماتیک، به واشنگتن اعلام کرده که در صورت تهدید، از خود دفاع خواهد کرد. دومین منبع خلیج فارس گفت عربستان هشدار داده است هرگونه حمله به خاک این کشور با پاسخ نظامی روبهرو خواهد شد. علی شهابی، تحلیلگر سعودی نزدیک به دربار سلطنتی، گفت ارزیابی ریاض این است که تشدید بیشتر درگیریها به نتیجه مطلوب منجر نخواهد شد. او افزود: «پادشاهی معتقد است ترکیبی از پاسخهای نظامی متناسب و اعمال فشار مستمر بر ایران در تنگه هرمز، بهترین مسیر برای دستیابی به یک توافق دیپلماتیک عملی است.»
به گفته یکی از مقامات ایرانی، تهران بهصراحت اعلام کرده است که هرگونه حمله جدید آمریکا با حملات متقابل به تأسیسات انرژی، پالایشگاهها، شبکه برق، زیرساختهای آب، شبکههای حملونقل و میدانهای نفتی در سراسر خلیج فارس پاسخ داده خواهد شد. این مقام گفت: «دشمن همچنان زیرساختهای ایران را تهدید میکند. اگر ایران آسیب ببیند، در مقابل آسیب بسیار بزرگتری وارد خواهد کرد.» او افزود: «آنها هنوز حمله به آرامکوی عربستان را به خاطر دارند.»
تهران با تهدید زیرساختهای حیاتی اقتصاد کشورهای خلیج فارس میکوشد هم واشنگتن و هم شرکای عرب آن را متقاعد کند که حمله دوباره به ایران، پیامدهای اقتصادی و راهبردی غیرقابل پذیرشی خواهد داشت و از این طریق کشورهای منطقه را به اعمال فشار بر ترامپ برای پرهیز از اقدام نظامی جدید ترغیب کند.
از نگاه تهران، به گفته یکی از مقامات ارشد ایرانی، ترامپ اکنون با دو گزینه دشوار روبهرو است: یا جنگی را تشدید کند که میتواند سراسر خلیج فارس را دربر گیرد و عرضه جهانی انرژی را مختل سازد یا به توافقی تن دهد که کمتر از پیروزی قاطعی باشد که واشنگتن به دنبال آن است.
به گفته دیپلمات ارشد منطقهای، یکی از مهمترین موانع دستیابی به توافق این است که واشنگتن تمایلی ندارد تهران بتواند خود را پیروز جنگ معرفی کند. او گفت: «ایالات متحده به دنبال دستاوردی است که بتواند آن را به عنوان مدرکی بر پیروزی خود در جنگ به افکار عمومی ارائه کند.»
در همین حال نشریات از دو منبع آگاه نقل میکنند که نارضایتی دونالد ترامپ از روند جنگ با ایران هفته گذشته در کمپ دیوید به اوج رسید؛ جایی که او از پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، خواست توضیح دهد که چرا درباره کمبود شدید مهمات که اکنون گزینههای نظامی آمریکا علیه ایران را محدود کرده است، ظاهراً اطلاعات نادرستی به او داده شده بود.
این رویارویی روز جمعه و در حاشیه نشست کابینه در کمپ دیوید رخ داد. به گفته هر دو منبع، ترامپ با عصبانیت به هگست گفت تصور میکرد مشکل ذخایر مهمات «برطرف شده است.» این افراد، مانند دیگر منابع این گزارش، به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی، نخواستند نامشان فاش شود.
یکی از منابع گفت کمبود مهمات، بهویژه موشکهای هدایتشونده دوربرد و رهگیرهای پدافند هوایی، از جمله دلایل اصلی عقبنشینی ترامپ از اجرای حملات گسترده تازه علیه ایران در روزهای اخیر بوده است.
ترامپ روز دوشنبه اعلام کرد دستور اجرای «بزرگترین حمله از زمان جنگ جهانی دوم» را صادر کرده بود، اما با مطرح شدن ادعای آغاز مذاکرات تازه درباره تنگه هرمز، آن را متوقف کرد.
اگرچه آمریکا قراردادهای تازهای برای افزایش تولید برخی از مهمترین مهمات، از جمله موشکهای پدافندی پاتریوت، منعقد کرده است، اما تولید این تسلیحات ممکن است تا دو سال زمان ببرد و در کوتاهمدت راهحلی برای کمبود فعلی وجود ندارد.
کمبود مهمات دفاعی تنها بر خاورمیانه تأثیر نگذاشته است. اوکراین نیز در حال اتمام ذخایر سامانههای پدافند هوایی خود است و غرب گزینههای اندکی برای جایگزینی آنها در اختیار دارد؛ مسئلهای که این کشور را در برابر حملات دوربرد روسیه آسیبپذیرتر کرده است.
این مهمات دوربرد که قیمت هر فروند آنها بیش از یک میلیون دلار است، بخش مهمی از زرادخانه ارتش آمریکا به شمار میروند، زیرا امکان اجرای حملات دقیق از فاصلهای امن را فراهم میکنند.
به گفته دو منبع آگاه، زمانی که ترامپ در کمپ دیوید هگست را درباره کاهش شدید ذخایر تسلیحاتی بازخواست کرد، وزیر جنگ از خود دفاع کرد و مسئولیت این وضعیت را متوجه استیون فاینبرگ، معاون خود، دانست و گفت او نتوانسته ترامپ را به طور کامل در جریان این مشکل قرار دهد.
این مشاجره نشاندهنده افزایش نارضایتی ترامپ از وزیر جنگش بود؛ فردی که به گفته چندین مقام، از نخستین و جدیترین حامیان اقدام نظامی علیه ایران بود و ترامپ را متقاعد کرده بود که این جنگ سریع و نسبتاً آسان خواهد بود.
بااینحال، کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، در پاسخ به پرسشها گفت: «این خبر صددرصد جعلی است. چنین اتفاقی هرگز رخ نداده است. رئیسجمهور ترامپ نهایت اعتماد را به وزیر دفاع، پیت هگست، دارد.»
شان پارنل، سخنگوی ارشد پنتاگون، نیز این گزارش را رد کرد و گفت: «وزیر دفاع هرگز کسی را درباره وضعیت ذخایر مهمات گمراه نکرده و معاون خود را نیز مقصر ندانسته است. ادعاهای مربوط به کاهش ذخایر، اختلافات داخلی و مواضع وزیر دفاع درباره ایران همگی ساختگی هستند.»
شان پارنل تأکید کرد: «وزیر دفاع هگست جایی نمیرود و همچنان در کنار معاون خود، استیون فاینبرگ، برای اجرای دستورکار رئیسجمهور ترامپ فعالیت خواهد کرد.»
در جلسه استماع ماه ژوئیه در سنای آمریکا، هگست با سناتورهای دموکرات بر سر این موضوع درگیر شد که آیا ارزیابی صادقانهای از جنگ ایران و خطرات آن برای ذخایر تسلیحاتی آمریکا به ترامپ ارائه کرده است یا خیر. او از توضیح درباره توصیههای خود به رئیسجمهور خودداری کرد و بارها مدعی شد هرگونه کمبود مهمات نتیجه نحوه مدیریت ارتش در دوران دولت جو بایدن است، نه عملیاتهایی که در دولت ترامپ انجام شده است.
هگست، فاینبرگ و ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش، از قانونگذاران خواستهاند ۶۷ میلیارد دلار بودجه نظامی اضافی برای جبران هزینههای جنگ ایران اختصاص دهند. هگست در جلسهای در ماه گذشته به نمایندگان گفت این درخواست برای بازسازی ذخایر نظامی آمریکا یک نیاز «فوری و ضروری» است.
بااینحال، جمهوریخواهان سنا هنوز درباره نحوه بررسی این بسته مالی به توافق نرسیدهاند.
دولت ترامپ برای سال مالی آینده بودجه دفاعی بیسابقه ۱.۵ تریلیون دلاری پیشنهاد کرده که دهها میلیارد دلار آن به تولید موشک اختصاص دارد. اما این لایحه به دلیل مخالفت دموکراتها با این افزایش عظیم بودجه، متوقف شده و پنتاگون هنوز مسیر روشنی برای جایگزینی تسلیحات حیاتی مصرفشده ندارد.
در رابطه با آخرین تحولات منطقه نشریات از افراد آگاهی نقل میکنند که ایران و عمان روز چهارشنبه در حال نهایی کردن پیشنویس توافقی بودند که هدف آن بازگشایی تنگه هرمز است؛ توافقی که به تهران امکان نظارت بر کشتیهای ورودی به خلیج فارس را میدهد، اما اجازه دریافت عوارض یا حق عبور و هزینههای خدماتی از کشتیها را به ایران نخواهد داد.
به گفته این منابع، طرفین بر سر اصول اصلی این پیشنویس که یک مسیر ورودی در نزدیکی سواحل ایران و یک مسیر خروجی در نزدیکی عمان ایجاد میکند، به توافق رسیدهاند و متن آن را در اختیار ایالات متحده، کشورهای منطقه و رهبران عالی ایران قرار دادهاند؛ بااینحال، این توافق همچنان نیازمند تأیید نهایی مقامات عالی ایران است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، به خبرنگاران گفت ایران و عمان برای ایجاد یک مسیر امن در تنگه هرمز به توافق رسیدهاند و تدوین چارچوب کلی مفاد این توافق در حال تکمیل است.
بااینحال، هنوز این احتمال وجود دارد که توافق نهایی نشود یا حتی در صورت امضا نیز به بازگشایی تنگه منجر نگردد. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، به رسانههای دولتی گفت توافق با عمان لزوماً به معنای باز شدن این آبراه نیست، مگر آنکه آمریکا شرایطی را که جزئیات آن اعلام نشده است، بپذیرد.
بر اساس پیشنویس این توافق که مدت اعتبار آن ۶۰ روز خواهد بود، کشتیهایی که وارد تنگه میشوند از مسیر نزدیکتر به سواحل ایران و با هماهنگی تهران عبور خواهند کرد و کشتیهای خروجی از مسیر واقع در آبهای عمان و با هماهنگی مسقط استفاده خواهند کرد.
به گفته منابع آگاه، اگرچه این توافق دریافت عوارض یا هزینه عبور از کشتیها را منتفی میکند، اما ممکن است ایران همچنان بتواند کمکهای داوطلبانهای را برای پوشش هزینههایی مانند تأمین امنیت، عملیات جستوجو و نجات دریافت کند.
در صورت اعلام رسمی این توافق، آمریکا و ایران بار دیگر بر سر میز مذاکره خواهند نشست تا درباره موضوعاتی از جمله برنامه هستهای ایران و کاهش تحریمهای مالی گفتوگو کنند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس نگراناند که این توافق نفوذ ایران بر این آبراه حیاتی را تثبیت کند.
الن والد، پژوهشگر ارشد مرکز انرژی جهانی شورای آتلانتیک، گفت: «سؤال این است که آیا دولت ترامپ متوجه است که این توافق بهطور ضمنی کنترل تردد کشتیها را به ایران واگذار میکند یا نه. اگر تولیدکنندگان نفت خلیج فارس از مسیرهایی استفاده کنند که مستلزم تأیید ایران باشد، در واقع کنترل تنگه هرمز را به نظام ایران واگذار کردهاند.»
ایالات متحده بارها تأکید کرده است که ایران کنترل تنگه هرمز را در اختیار ندارد و اجازه نخواهد یافت چنین کنترلی به دست آورد.
برخی از این منابع گفتند عمان و قطر در تلاشاند مشوقهایی مانند معافیتهای تحریمی برای فروش نفت ایران را نیز در متن توافق بگنجانند. این اقدام میتواند به تثبیت توافق کمک کند، اما ممکن است به دلیل نیاز
جمعبندی نرخ روز
در مجموع، تنشهای منطقهای با هشدارهای ایران به کشورهای خلیج فارس و نگرانی از کمبود مهمات در ارتش آمریکا همراه شده است. همزمان، پیشنویس توافقی میان ایران و عمان برای بازگشایی تنگه هرمز در حال نهایی شدن است که میتواند به مذاکرات گستردهتر بین ایران و آمریکا منجر شود. با این حال، کشورهای منطقه نسبت به تثبیت نفوذ ایران بر این آبراه حیاتی ابراز نگرانی کردهاند و سرنوشت نهایی این توافق و پیامدهای آن هنوز نامشخص است.
