پیمان دفاعی مکه؛ تلاش برای معماری امنیتی جدید و عبور از سه سال درگیری در خاورمیانه

به گزارش نرخ روز، دولت‌های عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه روز جمعه در شهر مکه یک توافقنامه دفاعی مشترک امضا کردند. این پیمان، متحدان مسلمان اهل سنت ایالات متحده را که نگران گسترش بیشتر درگیری‌های منطقه‌ای هستند، به یکدیگر پیوند می‌دهد. این توافق‌نامه با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه امضا شده و تصریح می‌کند که حمله نظامی علیه هر یک از این سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد. این پیمان با هدف تقویت امنیت جمعی و ارتقای صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن منعقد شده است. یک مقام ترکیه‌ای اعلام کرد که این پیمان شامل یک بند دفاع جمعی است و ماهیت آن کاملاً دفاعی بوده و حمایت متقابل را فقط برای دفاع متعهد می‌کند. این مقام افزود که توافق‌نامه علیه هیچ بازیگر خاصی نیست، برای سایر کشورهای منطقه نیز قابل اجرا است و هیچ یک از توافقات دو جانبه یا چند جانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند. با این حال، این سه کشور به طور ویژه نگران مواضع نظامی فزاینده تهاجمی اسرائیل، سیاست‌های تازه جمهوری اسلامی ایران در منطقه و رویکرد ایالات متحده برای مهار تحولات منطقه‌ای هستند. عربستان سعودی نیز اعلام کرده که این پیمان «تلاشی برای ایجاد یک محور نظامی یا یک بلوک فرقه‌ای نیست و همچنین به هیچ جاه‌طلبی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی مرتبط نیست». وزارت امور خارجه پاکستان نیز این توافق را بازتاب‌دهنده «تعهد سه کشور به تقویت بیشتر امنیت جمعی خود و ارتقای صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن» دانست. این وزارتخانه در بیانیه‌ای اعلام کرد: «این توافق‌نامه با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و تصریح می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور به عنوان حمله‌ای علیه همه آنها تلقی خواهد شد.» عبدالعزیز ساغر، مدیر اندیشکده تحقیقات خلیج فارس، اظهار داشت که «نمادگرایی سیاسی این اجلاس قابل توجه است. سه کشور تأثیرگذار در جهان اسلام در برهه‌ای از نااطمینانی شدید گرد هم آمده و تمایل فزاینده قدرت‌های منطقه‌ای و متوسط برای هماهنگی بیشتر در امور امنیتی را به رخ می‌کشند». ساغر افزود: «اگر این چارچوب سه‌جانبه نهادینه شود و به همکاری‌های ملموس تبدیل شود، می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی سه کشور را تقویت و در عین حال به ظهور یک معماری امنیتی با محوریت منطقه‌ای‌تر کمک کند.» ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را دارد. عربستان سعودی، قوی‌ترین کشور خلیج فارس، محل مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از صادرکنندگان برتر نفت جهان است، و پاکستان تنها کشور مسلمان مسلح به سلاح هسته‌ای است. پیمان آنها پس از تقریباً یک سال مذاکره منعقد شد. این پیمان بر روابط نظامی دیرینه بنا شده است. خاورمیانه طی سه سال گذشته، از زمان حمله حماس به اسرائیل در 7 اکتبر 2023، در آتش می‌سوزد و تقریباً هر کشوری در منطقه حملات مرزی یا شلیک موشک یا پهپاد را تجربه می‌کند. در حالی که ترکیه و پاکستان، در مرزهای خاورمیانه، از حملات مستقیم قابل توجه اجتناب کرده‌اند، هر دو مشتاق آرام کردن درگیری‌هایی هستند که امنیت و سلامت اقتصادی آنها را تهدید می‌کند. برای عربستان سعودی، پیامدهای سه سال درگیری در خاورمیانه شدیدتر بوده است؛ صادرات نفت و برنامه‌های توسعه بلندپروازانه این پادشاهی به خطر افتاده و پرسش‌های بزرگی را در مورد قابلیت اطمینان چتر امنیتی دیرینه ایالات متحده مطرح کرده است. یک مقام ارشد سعودی روز پنجشنبه گفت که انتظار حملات هماهنگ قریب‌الوقوع از سوی نیروهای مقاومت عراقی و حوثی‌ها وجود دارد، که تأکیدی بر تمرکز ریاض بر گسترش اتحادهای خود است. امضای توافق روز جمعه در مکه، مقدس‌ترین مکان در جهان اسلام، به پیمانی که بر روابط نظامی دوجانبه طولانی مدت بین سه کشور بنا شده است، وزن نمادین می‌بخشد. به گفته منصور احمد، از مرکز مطالعات استراتژیک و دفاعی دانشگاه ملی استرالیا، پاکستان و ترکیه صنایع دفاعی قوی را به میز مذاکره می‌آورند، در حالی که عربستان سعودی می‌تواند با هزینه‌های فناوری مشارکت کند. احمد افزود، با این حال، این توافق احتمالاً شامل بخش هسته‌ای نخواهد بود و بازدارندگی اتمی پاکستان بر آنچه که آن را تهدید از جانب هند می‌داند، متمرکز خواهد بود. پاکستان دهه‌هاست که به نیروهای سعودی آموزش و کمک فنی ارائه می‌دهد، در حالی که ترکیه و پاکستان کشتی‌های جنگی و هواپیماهای آموزشی رد و بدل کرده‌اند. در سال 2023، ریاض با خرید پهپادهای ترکیه موافقت کرد که آنکارا آن را بزرگترین قرارداد صادرات دفاعی خود نامید. پاکستان از آن زمان حدود 8000 نیرو، جت جنگنده، پهپاد و یک سیستم دفاع هوایی را در پادشاهی مستقر کرده و روابط امنیتی گسترده‌تری را در خلیج فارس دنبال کرده است. پاکستان مذاکراتی را با کویت در مورد یک پیمان گسترده‌تر در ازای همکاری و سرمایه‌گذاری در حوزه انرژی آغاز کرده است. در همین رابطه، علی شهابی، مفسر سیاسی نزدیک به دربار سلطنتی سعودی، گفت: «این اتحاد نظامی دلالت بر این درک دارد که بازدارندگی آمریکا به طور قابل توجهی تضعیف شده و تهدید ایران به طور فزاینده‌ای باید توسط قدرت‌های منطقه‌ای مدیریت شود». توافق بین این سه کشور با اکثریت مسلمان در حالی صورت می‌گیرد که ریاض با تهدید فزاینده‌ای از سوی حوثی‌های یمن روبرو است که یک دهه درگیری با عربستان سعودی را دوباره شعله‌ور کرده‌اند، به نفتکش‌ها در دریای سرخ حمله می‌کنند و زیرساخت‌های انرژی پادشاهی سعودی را با موشک و پهپاد هدف قرار می‌دهند. دو نفر از افراد مطلع از این توافق گفتند که این توافق شبیه به پیمان دفاعی مشترکی است که عربستان سعودی و پاکستانِ مسلح به سلاح هسته‌ای در سپتامبر گذشته به امضا رساندند. در ماه آوریل، پاکستان یک اسکادران از جت‌های جنگنده و خدمه، و همچنین یک سامانه دفاع هوایی HQ-9 ساخت چین را در یک پایگاه هوایی عربستان سعودی مستقر کرد تا به عنوان بخشی از آن توافق به پادشاهی در دفاع در برابر حملات ایران کمک کند. ریاض و اسلام آباد ماه‌هاست که با ترکیه، عضو ناتو، در مورد گسترش احتمالی توافق خود مذاکره می‌کنند، که به نظر می‌رسد با تشدید درگیری بین حوثی‌ها و عربستان سعودی تسریع شده است. یکی از افراد مطلع از این توافق گفت: «این مقدمه‌ای برای اقدامات نظامی بیشتر عربستان سعودی علیه حوثی‌ها است. ترکیه دارایی‌های دریایی دارد و فکر می‌کنم انتظار می‌رود که آنها نیز مانند پاکستانی‌ها در آن شرکت کنند. این نشان‌دهنده تمایل ترکیه برای مشارکت است که تحولی بسیار جالب است.» یک مقام پاکستانی گفت که منیر و اردوغان در مذاکرات ماه گذشته در آنکارا، در مورد تشکیل «معماری امنیتی منطقه‌ای جدید» و همکاری برای پاسخ به حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی و کشتیرانی دریای سرخ بحث و گفتگو کردند. آنکارا به دنبال افزایش صادرات دفاعی به خلیج فارس است و این اتحاد سه‌جانبه می‌تواند دلارهای نفتی ریاض را با ارتش‌های کارآزموده و قابلیت‌های تولید دفاعی آنکارا و اسلام‌آباد پیوند دهد. ترکیه و پاکستان در حال حاضر در زمینه توسعه پهپاد با یکدیگر همکاری می‌کنند. عربستان سعودی قراردادهای بزرگی برای خرید و آموزش پهپاد با شرکت دفاعی ترکیه‌ای بایکار امضا کرده است. به گفته بورجو اوزچلیک، عضو ارشد اندیشکده موسسه خدمات متحد سلطنتی در لندن، «این قرارداد دفاعی همچنین با ترجیح گسترده‌تر ایالات متحده برای تقسیم بیشتر بار منطقه‌ای مطابقت دارد». در عین حال، با رویکرد «راه‌حل‌های منطقه‌ای برای مشکلات منطقه‌ای» که مدت‌هاست توسط آنکارا حمایت می‌شود، همسو است.» عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان و مصر در طول سال گذشته روابط خود را تعمیق بخشیده‌اند. کشورهای منطقه به دنبال مدیریت پیامدهای تقریباً سه سال درگیری در خاورمیانه هستند. این متحدان علاوه بر موضوع ایران، به طور فزاینده‌ای نگران عملیات نظامی اسرائیل در سراسر منطقه نیز هستند. هر چهار کشور به دنبال کاهش تنش در جنگی بوده‌اند که طی آن موشک‌ها و پهپادها به سمت کشورهای خلیج فارس شلیک شده و تنگه هرمز بسته شد. این درگیری، حس فوریت را در میان کشورهای منطقه در مورد نیاز به تنوع‌بخشی به مشارکت‌های دفاعی ایجاد کرده است، زیرا جنگ چند ماهه این دیدگاه را تقویت کرده که آنها نمی‌توانند صرفاً به ایالات متحده به عنوان یک شریک امنیتی تکیه کنند. یکی از افراد مطلع از مذاکرات گفت: «ایالات متحده نمی‌تواند این کار را انجام دهد، بنابراین به پر کردن این شکاف کمک می‌کند و نیاز به یک معماری امنیتی جدید در منطقه وجود دارد.» این امر برای ریاض ضروری‌تر شده است، زیرا حوثی‌ها ماه گذشته جنگ علیه پادشاهی سعودی را از سر گرفتند و با پرتاب موشک و پهپاد به عربستان سعودی و اعلام محاصره بنادر سعودی، آتش‌بس چهار ساله را نقض کردند. آنها همچنین تهدید کرده‌اند که تنگه باب المندب را که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند، خواهند بست. این آبراه از زمان بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، به مسیری حیاتی برای عربستان سعودی برای صادرات نفت خود به آسیا تبدیل شده است. به گفته یاسمین فاروق، از اندیشکده گروه بحران، اتحاد رو به گسترش بین عربستان سعودی و متحدانش «پتانسیل تغییر شکل نظم منطقه‌ای را دارد، هرچند به صورت تدریجی، و اولین آزمون این است که آیا می‌تواند به نتیجه‌ای پایدار برای پایان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران کمک کند یا خیر». جمع‌بندی نرخ روز پیمان دفاعی مشترک عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه در مکه با هدف تقویت امنیت جمعی و بازدارندگی در برابر تجاوزات منطقه‌ای امضا شد. این توافق در پی سه سال درگیری در خاورمیانه و نگرانی از گسترش تنش‌ها صورت گرفته و به دنبال ایجاد یک معماری امنیتی جدید با محوریت منطقه‌ای است. این کشورها با توجه به تضعیف بازدارندگی آمریکا و تهدیدات فزاینده، به دنبال تنوع‌بخشی به مشارکت‌های دفاعی خود هستند. این پیمان می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی سه کشور را تقویت کرده و به ثبات منطقه کمک کند.