سهم بالای همسایگان در تجارت خارجی ایران؛ ضرورت یا مزیت؟
به گزارش نرخ روز، مسعود پزشکیان در گفتوگوی اخیر خود، تحریم را یکی از واقعیتهای اصلی اقتصاد ایران برشمرده و توضیح داده است که محدودیت در فروش نفت به معنای کاهش درآمدهای ارزی کشور است. به گفته او، مسئله اصلی دولت کمبود ارز نیست، بلکه فشار ناشی از کاهش منابع ارزی است. پزشکیان توسعه تجارت با کشورهای همسایه را یکی از راهکارهای دولت برای کاهش اثر این محدودیتها عنوان کرده و اشاره کرده است که به دلیل محدودیتهای جابهجایی پول، بخشی از مبادلات با کشورهای همسایه به شکل تهاتری انجام میشود. او همچنین از بهبود روابط اقتصادی و سیاسی ایران با همسایگان سخن گفته است.
اما یک پرسش مهم مطرح میشود: آیا تجارت با همسایگان برای ایران یک مزیت انتخابی است یا به دلیل تحریم به یک ضرورت تبدیل شده است؟ مقایسه ساختار تجارت ایران و ترکیه میتواند تصویر روشنتری از این موضوع ارائه دهد. هر دو کشور از نظر جمعیت در ابعاد تقریباً مشابهی قرار دارند و هر دو در منطقهای واقع شدهاند که شبکهای از کشورهای پیرامونی و مسیرهای تجاری متنوع را در اختیارشان میگذارد. با این حال، دادههای تجارت نشان میدهد که نقش همسایگان در اقتصاد تجاری این دو کشور بسیار متفاوت است.
بر اساس دادههای ۱۰ ماهه ۱۴۰۴، ایران حدود ۴۵ میلیارد دلار صادرات و نزدیک به ۴۹.۱ میلیارد دلار واردات داشته است. از این میزان، صادرات ایران به ۱۵ کشور همسایه حدود ۲۸.۴ میلیارد دلار و واردات از آنها حدود ۲۶.۲ میلیارد دلار بوده است. به این ترتیب، حدود ۶۳.۱ درصد از صادرات ایران در این دوره به همین مجموعه کشورهای همسایه اختصاص داشته و سهم آنها از واردات نیز به ۵۳.۳ درصد رسیده است. این ارقام نشان میدهد که بخش بزرگی از تجارت خارجی ایران در محدوده پیرامونی کشور متمرکز شده است.
این وابستگی البته در همه همسایگان یکسان نیست. عراق با سهم حدود ۱۷.۶ درصدی، بزرگترین مقصد صادراتی ایران در میان همسایگان است. پس از آن امارات متحده عربی با ۱۴.۳ درصد و ترکیه با حدود ۱۲.۶ درصد قرار دارند. در سمت واردات نیز امارات با سهمی حدود ۳۰.۲ درصد، مهمترین مبدأ وارداتی ایران در میان همسایگان است و ترکیه با حدود ۱۶.۱ درصد در رتبه بعدی قرار میگیرد. بنابراین، تجارت همسایگی برای ایران صرفاً یک کانال مکمل نیست و در عمل، بخش قابل توجهی از صادرات و واردات کشور به این بازارها و مسیرها وابسته است.
تصویر ترکیه کاملاً متفاوت است. دادههای تجارت این کشور در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد مجموع صادرات ترکیه حدود ۲۷۳.۴ میلیارد دلار و واردات آن حدود ۳۶۵.۴ میلیارد دلار بوده است. در مجموعه ۱۳ کشور همسایه، صادرات ترکیه حدود ۶۲ میلیارد دلار و واردات آن نزدیک به ۶۴.۹ میلیارد دلار بوده است. بنابراین سهم این کشورها از صادرات ترکیه حدود ۲۲.۷ درصد و از واردات آن حدود ۱۷.۸ درصد است.
حتی اگر تعریف را محدودتر و فقط همسایگان زمینی ترکیه را در نظر بگیریم، سهم آنها از صادرات ترکیه حدود ۱۳.۲ درصد و از واردات تنها حدود ۳.۱ درصد میشود. این یعنی ترکیه برخلاف ایران، برای تأمین کالاهای وارداتی خود وابستگی بالایی به کشورهای همسایه ندارد. البته برخی کشورهای پیرامونی برای ترکیه اهمیت بالایی دارند. عراق حدود ۴.۵ درصد از صادرات ترکیه را جذب میکند که پنجمین مقصد صادراتی مهم این کشور است. روسیه با سهم حدود ۱۱.۶ درصدی، دومین مبدأ وارداتی بزرگ این کشور است. اما مسئله اصلی این است که تجارت ترکیه به یک منطقه محدود نشده و بازارهای اروپایی و دیگر اقتصادهای بزرگ نیز وزن بالایی در تجارت خارجی آن دارند. اصلیترین شرکای تجاری این کشور، چین، روسیه، آلمان و ایالات متحده آمریکا هستند.
مقایسه دو کشور نشان میدهد توسعه تجارت با همسایگان برای ایران از یک مزیت جغرافیایی فراتر رفته و به یکی از ستونهای اصلی تجارت خارجی تبدیل شده است. در مقابل، ترکیه از موقعیت جغرافیایی خود برای تجارت با همسایگان استفاده میکند، اما تجارتش را به آنها محدود نکرده است. این تفاوت در شرایط تحریم اهمیت بیشتری پیدا میکند. وقتی دسترسی ایران به بازارهای جهانی، شبکه بانکی و کانالهای رسمی انتقال پول محدود میشود، کشورهای نزدیک میتوانند به مسیرهای قابلدسترستر برای صادرات، واردات و تسویه تجاری تبدیل شوند. بنابراین همان عاملی که در کوتاهمدت به ایران برای دور زدن بخشی از محدودیتها کمک میکند، میتواند در بلندمدت آسیبپذیری جدیدی نیز ایجاد کند. علاوه بر این، عمده کالاهای وارداتی به ایران، محصولات راهبردی مانند غلات و گندم است و در مقابل، مهمترین کالاهای صادراتی مواد اولیه و خام است که حکایت از عدم پیچیدگی کافی تجارت خارجی ایران دارد.
تمرکز بالای صادرات روی چند بازار مشخص، قدرت چانهزنی خریداران را افزایش میدهد و در صورت بروز تنش سیاسی، بستهشدن مرزها یا اختلال در مسیرهای حملونقل، بخش بزرگی از تجارت ایران میتواند همزمان تحت فشار قرار گیرد. در سمت واردات نیز وابستگی بالا به چند مسیر محدود، ریسک اختلال در تأمین کالا را افزایش میدهد.
تجربه ترکیه نشان میدهد مسئله لزوماً خودِ تجارت با همسایگان نیست. مسئله میزان تمرکز تجارت خارجی است. ایران میتواند از مزیت همسایگی، بازارهای نزدیک و امکان تسویههای غیردلاری استفاده کند، اما اگر سهم بالای همسایگان نتیجه محدودشدن دسترسی به سایر بازارها باشد، این راهبرد بیش از آنکه یک مزیت پایدار باشد، یک راهحل ناشی از محدودیت است.
در واقع، دادهها روایت سخنان مسعود پزشکیان را تأیید میکنند، اما یک نکته مهم را هم به آن اضافه میکنند: برای ایران، همسایگان امروز بخش بزرگی از تجارت خارجی را تشکیل میدهند. در حالی که برای ترکیه، همسایگان تنها یکی از اجزای شبکه متنوع تجارت خارجی هستند. بنابراین، توسعه تجارت با همسایگان میتواند برای ایران یک ضربهگیر در برابر تحریم باشد، اما کاهش وابستگی تجاری به چند بازار محدود، شرط تبدیل این ضربهگیر به یک مزیت پایدار است.
جمعبندی نرخ روز
تجارت خارجی ایران وابستگی بالایی به کشورهای همسایه دارد، به طوری که بیش از ۶۳ درصد صادرات و ۵۳ درصد واردات کشور با این ۱۵ کشور انجام میشود. این تمرکز بالا، در شرایط تحریم به عنوان یک راهکار موقت عمل میکند، اما در بلندمدت میتواند آسیبپذیریهایی را به همراه داشته باشد. مقایسه با ترکیه نشان میدهد که این کشور با وجود همسایگی، تجارت متنوعتری دارد و به بازارهای جهانی محدود نیست. برای ایران، کاهش وابستگی به چند بازار محدود، شرط تبدیل این راهبرد به یک مزیت پایدار است.
