رکوردشکنی ریالی بورس تهران؛ ارزش واقعی معاملات در سایه افت ریال

به گزارش نرخ روز، این پرسش که آیا افزایش ارقام ریالی معاملات در شرایط کاهش بیش از هشت برابری ارزش پول ملی طی چند سال، همچنان به معنای ثبت یک رکورد واقعی است، ذهن بسیاری از فعالان بازار را به خود مشغول کرده است. برای بررسی این موضوع، باید به معاملات یکشنبه ۱۸ مرداد مراجعه کرد؛ در این روز، ارزش معاملات سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی در محدوده ۶۵.۶ تا ۶۶.۴ همت قرار گرفت. عبور از این سطح، به انتشار گسترده اخباری مبنی بر ثبت بالاترین ارزش معاملات تاریخ بازار سرمایه منجر شد. بااین‌حال، این گزاره از منظر ریالی صحیح است، اما مقایسه ارقام معاملات کنونی با دوره‌های گذشته، بدون در نظر گرفتن کاهش ارزش ریال، نمی‌تواند تصویر دقیقی از قدرت نقدینگی واقعی ارائه دهد. برای تأیید ادعای رکوردشکنی، لازم است هم ارزش دلاری معاملات و هم نسبت آن به اندازه کل بازار مورد بررسی قرار گیرد. پیش از معاملات ۱۸ مرداد، بالاترین ارزش اسمی معاملات در ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ و در سطح ۵۴.۲ همت به ثبت رسیده بود. بازار در تیرماه نیز نتوانست از این سقف عبور کند و بیشترین ارزش معاملات آن ماه، در ۱۷ تیر و در محدوده ۵۰.۹ همت قرار گرفت. سرانجام در ۱۸ مرداد، ارزش معاملات به ۶۵ هزار و ۵۹۷ میلیارد تومان رسید که حدود ۲۱ درصد بالاتر از رکورد خرداد بود. در برخی محاسبات جامع‌تر که معاملات پایانی یا TAL را نیز شامل می‌شود، رقم نهایی ۶۶.۴ همت اعلام شد. از این منظر، بازار واقعاً یک سقف ریالی جدید ایجاد کرده است. اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که این سقف اسمی با رکوردهای چند سال قبل مقایسه شده و بدون هیچ قیدی، «بالاترین ارزش معاملات تاریخ بورس» نامیده می‌شود. در ۱۸ تیر ۱۳۹۹، حدود ۳۰.۵ همت معامله در بازار انجام شده بود. مقایسه ساده این رقم با معاملات ۶۵.۶ همتی کنونی، نشان‌دهنده دو برابر شدن ارزش معاملات است؛ اما در همین فاصله زمانی، نرخ دلار از ۲۲ هزار و ۵۰ تومان به ۱۸۵ هزار و ۹۱۰ تومان افزایش یافته است. این بدان معناست که در حالی که معاملات ریالی کمی بیش از دو برابر شده، قیمت دلار بیش از هشت برابر افزایش یافته است. همین تفاوت کافی است تا رکورد ثبت‌شده روی تابلو، در مقیاس واقعی بی‌اعتبار شود. معاملات ۳۰.۵ همتی ۱۸ تیر ۱۳۹۹ با دلار ۲۲ هزار و ۵۰ تومانی، حدود یک میلیارد و ۳۸۲ میلیون دلار ارزش داشت. اما معاملات ۶۵.۶ همتی ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ با دلار ۱۸۵ هزار و ۹۱۰ تومانی، تنها ۳۵۳ میلیون دلار ارزش دارد. حتی اگر رقم گسترده‌تر ۶۶.۴ همت را مبنا قرار دهیم، ارزش دلاری معاملات از ۳۵۷ میلیون دلار فراتر نمی‌رود. به این ترتیب، ارزش دلاری معاملات فعلی تنها حدود ۲۵.۵ درصد معاملات ۱۸ تیر ۱۳۹۹ است. بازاری که روی تابلوی ریالی رکورد زده، در مقیاس دلار هنوز نزدیک به ۷۴.۵ درصد پایین‌تر از آن مقطع قرار دارد. فاصله با رکورد واقعی نیز قابل توجه است. برای آنکه ارزش دلاری معاملات امروز با ۱۸ تیر ۱۳۹۹ برابری کند، بازار باید با نرخ ارز فعلی حدود ۲۵۷ همت معامله ثبت کند؛ رقمی نزدیک به چهار برابر معاملات ۱۸ مرداد. اگر رکورد ۱.۴۵۱ میلیارد دلاری ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ را معیار قرار دهیم، این آستانه به حدود ۲۷۰ همت می‌رسد. در نتیجه، اختلاف میان دو تعریف آماری ۶۵.۶ و ۶۶.۴ همتی تأثیری بر اصل ماجرا ندارد: بورس یک رکورد ریالی ساخته، اما هنوز با رکورد دلاری فاصله‌ای جدی دارد. با وجود عقب‌ماندگی ارزش دلاری معاملات، نمی‌توان کل ماجرا را ناامیدکننده تلقی کرد. مقایسه معاملات با اندازه کل بازار، بخش دیگری از تصویر را آشکار می‌کند. در سال ۱۳۹۹، ارزش دلاری بازار سرمایه حدود ۴۰۰ میلیارد دلار بود. معاملات روزانه ۱.۲ میلیارد دلاری در آن دوره، تقریباً معادل ۰.۳ درصد از کل ارزش بازار محسوب می‌شد. حتی اگر رقم دقیق‌تر ۱.۳۸۲ میلیارد دلار را در نظر بگیریم، این نسبت به حدود ۰.۳۵ درصد می‌رسد. امروز ارزش دلاری بازار به محدوده ۹۰ میلیارد دلار کاهش یافته است. در چنین بازاری، معاملات ۳۵۳ تا ۳۵۷ میلیون دلاری معادل حدود ۰.۴ درصد از کل ارزش بازار است. این نسبت نشان می‌دهد بازار امروز اگرچه از نظر اندازه دلاری و ارزش مطلق معاملات بسیار کوچک‌تر از سال ۱۳۹۹ است، اما سهام در مقایسه با ارزش فعلی بازار با شدت بیشتری دست‌به‌دست می‌شود. به بیان ساده، پول کمتری نسبت به سال ۱۳۹۹ در بازار گردش می‌کند، اما این پول در بازاری بسیار کوچک‌تر فعال است. همین موضوع می‌تواند نشانه مثبتی از افزایش تحرک معاملات و بهبود نسبی نقدشوندگی باشد. البته نسبت بالاتر معاملات به ارزش بازار، رکورد دلاری را اثبات نمی‌کند. این شاخص فقط نشان می‌دهد رکورد اخیر کاملاً تهی از معنا نیست و بازار نسبت به اندازه فعلی خود، روز پرحرارتی را پشت سر گذاشته است. معاملات ۱۸ مرداد از نظر ریالی یک رکورد تازه بود، اما در مقیاس دلار هنوز نمی‌توان از فتح قله تاریخی سخن گفت. ارزش دلاری معاملات فعلی تنها ۳۵۳ تا ۳۵۷ میلیون دلار است؛ در حالی که معاملات ۱۸ تیر ۱۳۹۹ حدود یک میلیارد و ۳۸۲ میلیون دلار ارزش داشت. برای رسیدن به رکوردهای دلاری آن دوره، ارزش معاملات امروز باید به محدوده ۲۵۷ تا ۲۷۰ همت برسد. بااین‌حال، کوچک شدن ارزش دلاری کل بازار، زاویه دیگری به تحلیل اضافه می‌کند. نسبت معاملات به ارزش بازار از حدود ۰.۳ تا ۰.۳۵ درصد در سال ۱۳۹۹ به نزدیک ۰.۴ درصد رسیده است. این افزایش نشان می‌دهد گردش معاملات نسبت به ابعاد فعلی بورس، وضعیت امیدوارکننده‌تری دارد. پس تیتر دقیق نه «رکورد تاریخی بورس» است و نه «رکوردی کاملاً بی‌معنا». بازار در ۱۸ مرداد یک رکورد اسمی ثبت کرد که از نظر دلاری هنوز با قله فاصله دارد، اما نسبت به اندازه کوچک‌شده بورس، از افزایش قابل‌توجه تحرک معاملات خبر می‌دهد. جمع‌بندی نرخ روز رکورد ریالی جدید بورس تهران در ۱۸ مرداد، با وجود افزایش اسمی، در مقیاس دلاری تنها حدود ۲۵.۵ درصد ارزش معاملات سال ۱۳۹۹ را دارد. این اختلاف ناشی از کاهش بیش از هشت برابری ارزش ریال در این مدت است. بااین‌حال، نسبت معاملات به ارزش کل بازار از ۰.۳۵ درصد در سال ۱۳۹۹ به ۰.۴ درصد رسیده که نشان‌دهنده افزایش تحرک و نقدشوندگی نسبی در بازار کوچک‌تر کنونی است. بنابراین، این رکورد اسمی با وجود فاصله از قله‌های دلاری، از پویایی بیشتری نسبت به ابعاد فعلی بازار حکایت دارد.