افزایش قیمت بنزین؛ بار مالی جدید بر دوش خانوارها و چالش ناترازی سوخت

به گزارش نرخ روز، داده‌های بودجه خانوار حاکی از آن است که خانوارهای ایرانی در فاصله سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ به طور میانگین ۱.۷ درصد از کل هزینه‌های خود را به سوخت خودرو اختصاص داده‌اند. این هزینه شامل بنزین، گازوئیل و گاز می‌شود. سهم سوخت در سال‌های اخیر کاهش یافته که دلیل اصلی آن ثابت ماندن قیمت سوخت در مقایسه با رشد سایر هزینه‌های خانوار بوده است. در همین دوره، متوسط هزینه خانوار برای مصرف بنزین حدود یک میلیون و ۱۶۰ هزار تومان برآورد شده است. البته این رقم برای همه خانوارها یکسان نیست و دهک‌های درآمدی بالاتر معمولاً خودروهای بیشتری دارند و در نتیجه مصرف سوخت آنها نیز بیشتر است.تفاوت مصرف سوخت میان استان‌های کشور تنها به تعداد خودروها محدود نمی‌شود. آمارها نشان می‌دهد استان‌های سیستان و بلوچستان، کرمان و بوشهر بیشترین متوسط هزینه بنزین را داشته‌اند، در حالی که مجموع خودروهای موجود در این سه استان از تعداد خودروهای موجود در هر یک از استان‌های تهران و خراسان رضوی کمتر است. یکی از توضیحات مطرح شده برای این تفاوت، قاچاق سوخت است که در برخی از این مناطق سهم قابل توجهی دارد. به همین دلیل، بررسی مصرف بنزین تنها از زاویه خانوار و خودرو نمی‌تواند تصویر کاملی از وضعیت بازار سوخت ارائه دهد.همه خانوارهای کشور مصرف‌کننده بنزین نیستند و حدود ۶۰ درصد خانوارها از بنزین استفاده می‌کنند. طبق گزارش سازمان برنامه و بودجه، در سال ۱۴۰۱ مصرف سالانه بنزین خانوارهای کشور بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون مترمکعب بوده است. یک خانوار دارای خودروی شخصی نیز به طور میانگین حدود ۸۵۰ لیتر بنزین در سال مصرف می‌کند. این مقدار از سهمیه سالانه ۷۲۰ لیتر بیشتر است و نشان می‌دهد بخشی از مصرف خانوارها با نرخ آزاد انجام می‌شود.اما اگر قیمت‌های گذشته بنزین را با تورم امروز مقایسه کنیم، تصویر جالب‌تری به دست می‌آید. قیمت بنزین در سال ۱۳۶۷ به قیمت‌های سال ۱۴۰۵، بیش از ۱۱ هزار تومان در هر لیتر بوده است. بالاترین قیمت حقیقی بنزین نیز به سال ۱۳۸۹ مربوط می‌شود که با احتساب تورم، قیمت هر لیتر آن امروز حدود ۲۵ هزار تومان می‌شود. در مقابل، قیمت حقیقی بنزین در سال ۱۴۰۳ و با قیمت‌های تیر ۱۴۰۵، حدود ۵ هزار تومان بوده است. بنابراین فاصله میان قیمت اسمی و قیمت حقیقی بنزین نشان می‌دهد که ثابت ماندن قیمت اسمی در سال‌های اخیر، به معنای ثابت ماندن هزینه واقعی آن برای اقتصاد نبوده است.بررسی سناریوهای افزایش قیمت نشان می‌دهد حتی یک اصلاح محدود قیمت هم می‌تواند هزینه خانوار را افزایش دهد. در سناریوی نخست، قیمت بنزین آزاد به ۵ هزار تومان می‌رسد. در شدیدترین سناریو، قیمت آزاد تا ۱۵ هزار تومان افزایش پیدا می‌کند. اگر خانوار بخواهد سطح رفاه فعلی خود را حفظ کند، در سناریوی نخست باید سالانه حدود ۸ میلیون و ۲۸۰ هزار تومان بیشتر برای بنزین هزینه کند. در سناریوی ششم، این افزایش هزینه به بیش از ۳۰ میلیون تومان در سال می‌رسد.شاخص «هزینه درست زندگی» نیز همین فشار را به شکل دیگری نشان می‌دهد. بر اساس این شاخص، افزایش قیمت بنزین در سناریوهای مختلف می‌تواند بین ۳.۴ تا حدود ۱۲.۵ واحد درصد به هزینه سالانه مورد نیاز خانوار برای حفظ سطح رفاه فعلی اضافه کند.در سمت دیگر ماجرا، ناترازی تولید و مصرف قرار دارد. در سال ۱۴۰۳، ده پالایشگاه اصلی کشور به طور میانگین روزانه بیش از ۱۰۱ میلیون لیتر بنزین تولید کرده‌اند. بیش از ۳۸ درصد این تولید در پالایشگاه ستاره خلیج فارس انجام شده است. در همین سال، متوسط مصرف روزانه بنزین کشور از ۱۲۴ میلیون لیتر عبور کرد. در نتیجه، کسری روزانه بنزین به حدود ۲۲.۷ میلیون لیتر رسید. این کسری با ترکیبی از واردات و بنزین تولیدشده در پالایشگاه‌ها جبران شده است. بر اساس اظهارات رئیس سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت و مدیریت انرژی، کسری فعلی بنزین کشور نیز روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر برآورد می‌شود.افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی فقط یک تصمیم درباره قیمت یک کالا نیست. این سیاست می‌تواند هزینه حمل و نقل، قیمت تمام شده کالاها و خدمات و در نهایت هزینه زندگی خانوارها را تحت تاثیر قرار دهد. از طرف دیگر، حتی افزایش قابل توجه قیمت داخلی هم لزوماً به معنای پایان قاچاق نیست. زمانی که قیمت بنزین در کشورهای اطراف به مراتب بالاتر باشد، انگیزه قاچاق همچنان پابرجا خواهد ماند.به همین دلیل، مسئله بنزین را نمی‌توان فقط با افزایش قیمت حل کرد. اصلاح قیمت باید در کنار مقابله با قاچاق، اصلاح الگوی مصرف، توسعه حمل و نقل عمومی و بازنگری در نظام توزیع یارانه انجام شود. در غیر این صورت، ممکن است هزینه اصلاحات بیشتر از اثری باشد که بر کاهش ناترازی سوخت خواهد گذاشت.جمع‌بندی نرخ روزافزایش قیمت بنزین می‌تواند بار مالی قابل توجهی را بر دوش خانوارها تحمیل کند، به طوری که در سناریوهای شدید، هزینه سالانه بنزین برای حفظ سطح رفاه فعلی تا بیش از ۳۰ میلیون تومان افزایش می‌یابد. این در حالی است که کشور با ناترازی روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر بنزین مواجه است. حل این معضل نیازمند رویکردی جامع شامل اصلاح قیمت، مبارزه با قاچاق، توسعه حمل و نقل عمومی و بازنگری در یارانه‌ها است تا از تحمیل هزینه‌های بیشتر جلوگیری شود.