روایت گفتگوی ظریف با مقام رهبری درباره خروج از NPT و برجام
به گزارش نرخ روز، کتاب «ایران و آمریکا: تعامل یا تقابل» نوشته حسین موسویان، دیپلمات باسابقه سیاست خارجی ایران، به بررسی روابط تهران و واشنگتن در دو دوره ریاستجمهوری اوباما (بهمن ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۵) و دور اول ریاستجمهوری ترامپ (بهمن ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۹) میپردازد. موسویان که پس از سه دهه فعالیت دیپلماتیک، پانزده سال اخیر را در دانشگاه پرینستون آمریکا به گفتوگو با سیاستمداران، اندیشمندان و روزنامهنگاران آمریکایی گذرانده، در این اثر، تجربیات میدانی و نظری خود را روایت کرده است. او در پیشگفتار کتاب تأکید میکند که این دو دوره، راهبردهای متضاد «تعامل حداقلی» و «تقابل حداکثری» را در روابط دو کشور آشکار ساختند و بازخوانی آنها میتواند به درک چشمانداز آینده کمک کند. در میان تحلیلهای گسترده این کتاب، یکی از روایتهای کمتر شنیدهشده، خاطره شخصی موسویان از گفتگوی خصوصیاش با محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه وقت، درباره خروج از برجام و انپیتی در نیویورک است که در صفحات ۱۹۴ تا ۱۹۵ کتاب آمده است. در تاریخ ۲۹ آوریل، در گفتوگویی خصوصی در نیویورک، حسین موسویان و جواد ظریف به تفصیل درباره بحث خروج از انپیتی و برجام صحبت کردند. موسویان نظر خود را درباره سیاست ترامپ اینگونه مطرح کرد: «خروج ترامپ از برجام به معنای مرگ برجام است و پنج قدرت دیگر عضو برجام نیز در غیاب آمریکا قادر به اجرای آن نخواهند بود. بنابراین، بهتر است ایران نیز در اقدامی متقابل خارج شود. دوم اینکه، پس از ۱۲ سال مذاکره، ایران و قدرتهای جهانی بالاخره توافق کردند که حق غنیسازی ایران بر اساس پیمان انپیتی پذیرفته شود. اکنون ترامپ دوباره با غنیسازی ایران مخالفت کرده و پیمان انپیتی را هم قبول ندارد. ایران نمیتواند تا ابد با قدرتهای جهانی در مورد حقوق هستهای در چارچوب پیمان انپیتی بحث کند. بهتر است ایران تعهداتش به پیمان انپیتی را تعلیق و همزمان مذاکره مستقیم با ترامپ در موضوع هستهای را آغاز کند. اگر ترامپ یک توافق هستهای بدون برجام و انپیتی میخواهد، ما هم برجام و انپیتی را در بایگانی بگذاریم و با او در مورد توافق جدید، مستقیم مذاکره کنیم. بیشک پیمان انپیتی و برجام جایگزینی ندارد، ولی خروج ایران از برجام و تعلیق پیمان انپیتی، فشار وحشتناک بینالمللی روی ترامپ وارد میکند و در نهایت هم ترامپ به توافقی که نامش برجام نباشد، ولی همان محتوای برجام را داشته باشد با مقداری امتیازات متقابل بیشتر، نیز توافق خواهد کرد تا ایران به سرعت به پیمان انپیتی برگردد.» جواد ظریف در پاسخ گفت: «من هم نظر شما را داشتم. با روحانی صحبت کردم که در پاسخ به اقدامات آمریکا، باید از انپیتی خارج شویم. روحانی گفت با مقام رهبری مطرح کن به شرطی که رهبری اجازه دهد با اعلام خروج از انپیتی، ما اختیار داشته باشیم به جز اسرائیل، با هر کشوری در هر سطحی در مورد هر موضوعی صحبت کنیم حتی آمریکا. رفتم و با مقام رهبری مطرح کردم. مقام رهبری فرمودند با پیشنهاد خروج از انپیتی موافقم و اجازه مذاکره با هر کس در هر سطحی و هر کشوری و هر موضوعی میدهم به جز اسرائیل و آمریکا. به روحانی گفتم. او گفت با این شرط خروج از انپیتی ریسک بزرگی دارد. چون طرف اصلی ماجرا آمریکاست و اگر اجازه مذاکره با آمریکا نداشته باشیم و از انپیتی خارج شویم، کشور را در معرض خطر قرار دادهایم. با این وجود من در مورد خروج از انپیتی در جلسه شورای امنیت صحبت کردم که با نظر من مخالفت شد.» موسویان به ظریف گفت که تعلیق یا خروج از برجام یا پیمان انپیتی در صورتی مؤثر خواهد بود که اگر از برجام خارج شویم و پیمان انپیتی را تعلیق کنیم، بتوانیم با ترامپ مذاکره مستقیم داشته باشیم. در غیر این صورت، تعلیق پیمان انپیتی به مصلحت نیست، اما تعلیق برجام از سوی ایران کار درستی خواهد بود، زیرا اروپا و چین و روسیه در غیاب آمریکا، قادر به اجرای برجام نیستند. به هر حال، آمریکا از برجام خارج شد و ایران در برجام ماند. هدف ایران این بود که با کشورهای ۱+۴ مذاکره کند تا شاید آنها بتوانند برجام بدون آمریکا را اجرا کنند. هدف ترامپ از خروج از برجام، نابودی میراث اوباما، جلب رضایت اسرائیل و متحدین آمریکا در منطقه و نیز تخریب اقتصاد ایران بود. این رویکرد بر این فرضیه استوار بود که اگر برای بار دوم در انتخابات پیروز شود و ایران چهار سال دیگر با فشار شدید اقتصادی مواجه شود، با یک مذاکره جدی و همهجانبه موافقت خواهد کرد. یکی از جمهوریخواهان در سمیناری گفت که ترامپ یک طرح جامع برای معامله با ایران تهیه کرده بود و قصد داشت که در دور دوم با ایران وارد مذاکره و معامله شود. همچنین این مذاکره نه تنها شامل برنامه هستهای ایران، بلکه سیاستهای منطقهای میشد. از همین رو، دولت ترامپ بین سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ (۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ میلادی) بیش از ۱۵۰۰ تحریم علیه ایران یا شرکتها یا اشخاص خارجی که با ایران تجارت میکردند، اعمال کرد. آنها نهادهایی مانند دفتر رهبری، سپاه پاسداران و بانک مرکزی و همچنین افراد متعددی را هدف قرار دادند. در میان این تحریمها، مقامات دولتی و قضایی، اعضای ارتش و نظامیان، دانشمندان و تولیدکنندگان تجهیزات نظامی، بانکها و شرکتها، بنیادها، و شرکتهای کشتیرانی و تجاری قرار داشتند. این تحریمها یکی از اجزای کلیدی کمپین «فشار حداکثری» ترامپ پس از خروج آمریکا از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ با ایران بود. تحریمها ذیل یک یا چند موضوع، پنج زمینه کلی را شامل میشد: برنامه هستهای، توسعه و آزمایش موشکهای بالستیک، مداخله در منطقه و حمایت از شبهنظامیان نیابتی، حملات سایبری و مسائل حقوق بشری. جمعبندی نرخ روز این کتاب به بررسی عمیق روابط ایران و آمریکا در دوران اوباما و ترامپ میپردازد و راهبردهای متضاد دو کشور را تحلیل میکند. یکی از نکات برجسته، روایت گفتگوی ظریف با مقام رهبری درباره پیشنهاد خروج از NPT و برجام است که با شرط عدم مذاکره با آمریکا و اسرائیل مواجه شد. این تصمیم در نهایت منجر به ماندن ایران در برجام پس از خروج آمریکا و اعمال بیش از ۱۵۰۰ تحریم جدید توسط دولت ترامپ شد. این تحریمها بخش مهمی از کمپین «فشار حداکثری» ترامپ را تشکیل میدادند که اهداف گستردهای از جمله برنامه هستهای و سیاستهای منطقهای ایران را در بر میگرفت.
