گسترش نفوذ بر گلوگاه ژئوپلیتیک حیاتی؛ تحولات جنگ در جبهههای کلیدی یمن
به گزارش نرخ روز، روز پنجشنبه، نیروهای متحد منطقهای در یمن، نقاط راهبردی را در امتداد دریای سرخ به تصرف خود درآوردند؛ اقدامی که میتواند نفوذ بر یکی دیگر از آبراههای کلیدی خاورمیانه را گسترش دهد. وزیر اطلاعرسانیِ دولتِ یمن تایید کرد که حوثیها روز پنجشنبه شهر «مخا» را تصرف کردند؛ شهری ساحلی و حیاتی که در حدود ۵۰ مایلی شمال جزیره «پریم» واقع شده است. انتشار این خبر به دلیل تأثیر احتمالی آن بر کشتیرانی جهانی، موجی از نگرانی و واکنشها را در سراسر جهان برانگیخت. تنگه بابالمندب که دروازهای برای مسیر میان آسیا و اروپا از طریق کانال سوئز محسوب میشود، یک گلوگاه ژئوپلیتیک حیاتی است، همانند تنگه هرمز که آسیا و اروپا را به هم متصل میکند. اگرچه اهمیت این تنگه برای تجارت جهانی به اندازه تنگه هرمز نیست، اما همچنان نقشی اساسی در انتقال کالاهای حیاتی به سراسر جهان، از جمله میلیونها بشکه نفت در روز، ایفا میکند. یمن، با پریم در مرکز آن، اکنون میتواند به یکی دیگر از جبهههای رویارویی تبدیل شود. این تحول همزمان با تشدید تنشهای منطقهای در مناقشه میان ایران و ایالات متحده رخ میدهد؛ تنشهایی که پس از هشدار هفته جاری تهران مبنی بر افزایش اقدامات خصمانه علیه آمریکا شدت گرفت. ایالات متحده همچنان محاصره دریایی سختگیرانهای را علیه ایران اعمال کرده و به حملات نظامی خود به این کشور ادامه میدهد. پس از سالها بنبست، درگیریها میان نیروهای تحت حمایت عربستان و حوثیهای تحت حمایت ایران در یمن، طی ماه گذشته و در پی تنشهای ناشی از مناقشه گستردهتر منطقهای میان ایران و آمریکا، بار دیگر شعلهور شد. بدین ترتیب، دریای سرخ به کانون توجه تبدیل شد، چرا که ایران به دنبال راههایی برای اعمال فشار بر اقتصاد جهانی و گرفتن امتیازات بیشتر از واشنگتن بود. ماه گذشته، حوثیها حملات خود را برای تصرف شهر بندری مخا و خارج کردن کنترل آن از دست نیروهای تحت حمایت عربستان سعودی را شدت بخشیدند. به گفته «عبدالملک الشرعبی»، مدیر این بندر، چند هفته پیش و همزمان با تخلیه بار کشتیهای تجاری، بیش از ۲۵ راکت حوثیها به این بندر وسیع اصابت کرد. تا صبح پنجشنبه، این شهر تحت کنترل «نیروهای مقاومت ملی» قرار داشت؛ گروهی تحت حمایت عربستان که فرماندهی آن را «طارق صالح» — معاون رئیسجمهور در دولتِ تحت فشار و به رسمیت شناختهشده بینالمللی یمن — بر عهده دارد. حوثیها سپس مدعی تصرف این شهر شدند و گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه این گروه در تلاش برای تصرف کل نوار ساحلی، در حال پیشروی به سوی شهرهای دیگر است. صالح اوایل ماه جاری هشدار داد که اگر حوثیها جزیره «پریم» را — که درست در نقطه راهبردی و حساس بابالمندب واقع شده است — تصرف کنند، میتوانند کنترل خودِ این تنگه را نیز به دست بگیرند. او گفت که بیرون راندن آنها نیازمند «یک نیروی عظیم (بینالمللی) و قوای دریایی» خواهد بود. به باور یک کارشناس مسائل یمن، عملیات تهاجمی حوثیها برای تصرف نقاط راهبردی کلیدی در امتداد ساحل غربی مشرف به دریای سرخ، دو هدف عمده را برای آنها محقق میسازد. به گفته احمد ناجی، تحلیلگر ارشد امور یمن در گروه بینالمللی بحران: «آنها در موقعیت مناسبی برای گسترش نفوذ خود در اطراف بابالمندب قرار دارند... و اکنون میتوانند در برابر هرگونه عملیات زمینی که ممکن است از این منطقه آغاز شود، از خود محافظت کنند.» با وجود بنبست حاکم پس از آتشبس سال ۲۰۲۲ میان حوثیها و نیروهای تحت حمایت عربستان، تنشها میان جناحهای یمنی در سایه مشکلات شدید اقتصادی و انسانی، ماهها بود که به آرامی رو به افزایش داشت. این تنشها در ماه ژوئیه به نقطه اوج خود رسید؛ زمانی که حوثیها به یک هواپیمای ایرانی اجازه دادند در صنعا، پایتخت یمن، فرود بیاید. این اقدام، کنترل عربستان بر حریم هوایی یمن را مستقیماً به چالش کشید و واکنش تلافیجویانه این پادشاهی را در پی داشت؛ عربستان دستور حمله به باندهای پرواز تحت کنترل حوثیها در فرودگاه صنعا را صادر کرد و بدین ترتیب آتشبسِ چندساله را نقض نمود. در مقابل، حوثیها عربستان را به اعمال محاصره از طریق دریای سرخ تهدید کردند و در واکنش، دست به محاصره کشتیهای سعودی زدند، به شناورهای در حال عبور از آبهای نزدیک یمن شلیک کردند و تأسیسات نفتی این پادشاهی را هدف حمله قرار دادند. این حملات همچنین به ایران امکان داد تا فشار بر عربستان سعودی را افزایش دهد که میزبان نیروها و پایگاههای آمریکایی است و تهران مدعی است از آنها برای هدف قرار دادن ایران استفاده شده است. تصرف بندر «مخا» میتواند به گروهی که از سوی جمهوری اسلامی ایران حمایت میشود، نفوذ بیشتری در دریای سرخ ببخشد و در عین حال کنترل آنها را بر مناطق وسیعتری از یمن گسترش دهد؛ هرچند کارشناسان خاطرنشان میکنند که خطوط مقدم نبرد دائماً در حال تغییر است. همچنین، این تحول، فراتر از پیامدهای ژئوپلیتیک، خطر تشدید بحران انسانی یمن را به همراه دارد؛ بحرانی که سازمان ملل آن را یکی از وخیمترین بحرانهای انسانی جهان توصیف کرده است. ایجاد یک محاصره مؤثر در تنگه بابالمندب توسط حوثیها، جبهه جدیدی را در جنگ میگشاید و ممکن است باعث مداخله نظامی آمریکا شود؛ امری که میتواند توانایی واشنگتن برای حفظ جریان تردد کشتیها در تنگه هرمز را تضعیف کند. این اقدام همچنین ممکن است مانع از صادرات گازوئیل عربستان به اروپا در مقطعی حساس برای بازار سوخت شود. این تحول همچنین بر نوسانات بازارهای نفت میافزاید؛ بازارهایی که پیش از این نیز به دلیل کاهش شدید تعداد کشتیهای عبوری از تنگه هرمز تحت فشار بودهاند. همزمان با انتشار اخبار پیشروی حوثیها در امتداد سواحل دریای سرخ، قیمت نفت در روز پنجشنبه ۴ درصد جهش کرد و بهای نفت خام شاخص «برنت» به ۱۰۵ دلار رسید. با وجود این نگرانیها، برخی از مقامات حوثی اعلام کردهاند که این پیشروی تهدیدی برای کشتیرانی بینالمللی محسوب نمیشود. به گفته ناجی: «اکنون پرسش اصلی این است که ائتلاف به رهبری عربستان چه واکنشی نشان خواهد داد. این پایان نبرد نیست و احتمالاً در روزهای آینده شاهد تحولات بیشتری خواهیم بود». حوثیها در بیانیه اخیر خود تهدید کردهاند که «تا زمانی که تجاوز متوقف و محاصره رفع نشود، معادله محاصره در برابر محاصره را حفظ خواهند کرد.» به گفته علی واعظ از گروه بینالمللی بحران، حوثیها «تلاش میکنند تا قلمرو بیشتری را در نزدیکی بابالمندب به دست آورند. این امر به نفع ایران نیز خواهد بود، زیرا در آن صورت ایران میتواند نه تنها بر تنگه هرمز به عنوان یک گذرگاه حیاتی، بلکه بر بابالمندب — تنگه باریک واقع در انتهای جنوبی دریای سرخ — نیز اعمال فشار کند.» واعظ گفت خطر بزرگتری که وجود دارد این است که «درگیریهایی که به نظر میرسد در یمن دوباره شعلهور شدهاند، ممکن است مسیری مستقل پیدا کنند و حتی پس از پایان خصومتها میان ایران و ایالات متحده نیز ادامه یابند.» به گفته دنی سیتینوویچ، عضو شورای آتلانتیک: «عربستان سعودی اکنون درگیر نبردی است که پیامدهای آن بسیار فراتر از امنیت خود این کشور است. نتیجه این نبرد بر آزادی کشتیرانی در یکی از مهمترین گلوگاههای دریایی جهان و همچنین توانایی ایران و حوثیها برای تهدید کشتیرانی بینالمللی تأثیر خواهد گذاشت.» به گفته علی شهابی، نویسنده و تحلیلگر سعودی، ریاض احتمالاً خود را برای درگیری بلندمدت با حوثیها آماده میکرده است. شهابی گفت: «عربستان سعودی دریافته که حوثیها رویکردی عادی نداشتهاند و احتمال دستیابی به یک راهکار سیاسی با آنها بسیار اندک است.» او افزود که از نگاه سعودیها حوثیها «برای بازگشت به میز مذاکره، باید متحمل خساراتی شوند.» در همین شرایط، چندین منبع آگاه گفتهاند بیش از ۱۰۰ مشاور نظامی آمریکایی در خاک عربستان حضور دارند و در جریان کارزار نظامی این پادشاهی علیه حوثیهای یمن پشتیبانیهای اطلاعاتی ارائه میدهند. این کمکها در شرایطی صورت میگیرد که درگیریها در شبهجزیره عربستان شدت گرفته و خطر تبدیل شدن آن به جنگی تمامعیار با حوثیها وجود دارد؛ وضعیتی که دومین گذرگاه مهم کشتیرانی خروجی از خاورمیانه را تهدید میکند. به گفته یکی از این منابع، پرسنل نظامی ایالات متحده در قالب یک فرماندهی مشترک نیروها فعالیت میکنند. این مقام رسمی شمار کل نیروهای حاضر را حدود ۲۰۰ نفر اعلام کرد. یک مقام آمریکایی گفت که ایالات متحده به عربستان در استفاده از ابزاری برای تعیین اهداف نظامی کمک کرده است؛ ابزاری که به افسران نظامی اجازه میدهد وقایع میدان نبرد را بهصورت آنی (لحظهای) مشاهده کنند. او این ابزار را با سیستم «ماون» (Maven) که پنتاگون از آن استفاده میکند، مقایسه کرد. منبع دیگری که از همکاریهای جاری میان دو کشور مطلع است نیز گفت که آمریکا در حال ارائه پشتیبانیهای «ژئواسپیشیال» (مبتنی بر اطلاعات مکانی و جغرافیایی) برای تعیین اهداف حملات عربستان علیه حوثیهاست. با این حال، به گفته این منابع، در حال حاضر محدودیتهای سختگیرانهای برای حمایتهای آمریکا اعمال میشود. ایالات متحده اطلاعاتی را با عربستان به اشتراک میگذارد — کاری که بهطور معمول انجام میدهد — اما در حملات مشارکت مستقیم ندارد. همچنین آمریکا برخلاف دورههای پیشین درگیری با حوثیها، در سوخترسانی به هواپیماهای جنگی عربستان یا ارائه سایر حمایتهای عملیاتی همکاری نمیکند. در این شرایط، دو مقام آمریکایی گفتند که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، درخواست محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، برای حمله به حوثیها را رد کرده است. بر اساس این گزارش، ایالات متحده نگران تشدید سریع درگیریها در یمن است و ضمن تلاش برای پرهیز از مداخله نظامی مستقیم، حمایت خود را از عربستان سعودی افزایش داده است. دو منبع آگاه اعلام کردند که دریاسالار برد کوپر، فرمانده نیروهای مرکزی آمریکا (سنتکام)، روز پنجشنبه برای برگزاری نشستهای هماهنگی فوری به عربستان سعودی سفر کرد. درگیری میان عربستان و حوثیها در ماه ژوئیه دوباره بالا گرفت؛ این اتفاق پس از آن رخ داد که ریاض مانع از فرود هواپیمای ایرانی در صنعا شد. محمد بن سلمان برای حمله به فرودگاه صنعا از ترامپ درخواست حمایت سیاسی کرد، اما تصریح کرد که عربستان نیازی به کمک نظامی آمریکا ندارد. ترامپ نیز حمایت خود را اعلام کرد. حوثیها در اقدامی تلافیجویانه به نفتکشهای سعودی در دریای سرخ حمله کردند و سپس دامنه حملات خود را به تأسیسات انرژی عربستان گسترش دادند. عربستان سعودی و متحدان یمنیاش با حملات هوایی و عملیات زمینی علیه مواضع حوثیها به این اقدامات پاسخ دادند. درخواست کنونی عربستان سعودی برای اقدام نظامی مستقیم آمریکا، تغییری آشکار و ناگهانی نسبت به موضع ماه ژوئیه محسوب میشود؛ زمانی که ریاض به واشنگتن اطمینان داده بود که میتواند به تنهایی از پسِ حوثیها برآید. با این حال، همزمان با شدت گرفتن درگیریها، سعودیها خواستار حمایتهای بیشتر آمریکا شدند. منابع آگاه از این گفتگوها اظهار داشتند که مقامات نظامی و غیرنظامی آمریکا در هفتههای اخیر به همتایان سعودی خود اعلام کردهاند که دستور ترامپ، متمرکز نگه داشتن نیروهای آمریکایی بر ایران و تنگه هرمز است و آنها باید از گشودن جبههای دیگر پرهیز کنند. در همین راستا، در گزارشی به بررسی وضعیت جبهههای نبرد در یمن و اهمیت آنها پرداخته شده است. به گفته نهادهای امدادی، در جریان درگیریهای دو هفته اخیر در بخشهایی از تعز، ساحل غربی، الجوف، مأرب و الضالع، بیش از ۱۹۰ نفر کشته و ۸۸۰ نفر زخمی شدهاند. گزارشها حاکی از آن است که حوثیها روز پنجشنبه شهر «مخا» واقع در ساحل غربی را تصرف کردند و بدین ترتیب در دریای سرخ، که یک مسیر حیاتی کشتیرانی است، جای پایی برای خود ایجاد نمودند. نیروهای دولتی نیز برای پیشروی در تعز و تقویت کنترل خود بر مأرب - منطقهای نفتخیز در شمال کشور - در حال نبرد هستند. درگیریها همچنین در استان الجوف (هممرز با عربستان سعودی) و منطقه الضالع - که مناطق شمالی تحت کنترل حوثیها را به مناطق جنوبی تحت حاکمیت دولتِ به رسمیت شناختهشده بینالمللی متصل میکند - با شدت ادامه دارد. کارشناسان معتقدند که هرگونه پیشروی یا عقبنشینی در هر یک از این جبهههای راهبردی، میتواند پیامدهای قابلتوجهی برای طرفین درگیری داشته باشد. به گفته یزید الجداوی، مدیر پژوهشی «مرکز مطالعات راهبردی صنعا»: «تپهها و مناطق کوهستانی تعز و ساحل غربی، اهداف کلیدی برای حوثیها محسوب میشوند و آنها بارها برای پیشروی در این مناطق تلاش کردهاند. حوثیها در تلاشند تا بر ارتفاعات مشرف و راهبردی مسلط شوند، خطوط تدارکاتی میان منطقه ساحلی مخا و شهر تعز را قطع کنند و مانع از اتصال نیروهای دولتی مستقر در ساحل غربی به
