به گزارش نرخ روز، علی‌رغم درخواست‌های مکرر واشنگتن از پکن برای همراهی با طرح محاصره اقتصادی ایران و با وجود اینکه چین خود از وضعیت موجود در خاورمیانه متضرر شده است، تحلیل‌ها و داده‌هایی وجود دارند که نشان از تداوم همکاری پکن با تهران دست‌کم در بعضی از حیطه‌ها دارد. چین در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل در برابر ایالات متحده موضع گرفت و اعلام کرد که حاکمیت کشورهای منطقه خلیج فارس باید محترم شمرده شود؛ البته هان ژنگ، معاون رئیس‌جمهور چین، در سخنان خود نامی از آمریکا نبرد.
از بسیاری جهات، نشست ترامپ و شی بیش از آنکه به خاطر مواردی که در آن اعلام شد قابل توجه باشد، به دلیل مسائلی که به نظر می‌رسید دو طرف از تشریح آنها اجتناب کردند، اهمیت داشت. این اظهارات در تضاد آشکاری با فضای دوستانه‌ای قرار داشت که اوایل همین هفته در کاخ سفید حاکم بود؛ جایی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، از شی جین‌پینگ، رهبر جمهوری خلق چین، با پرواز جنگنده‌های نظامی و یک ضیافت مجلل دولتی استقبال کرد. هان گفت: «کشورهای بزرگ باید مسئولیت‌های ویژه‌ای برای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی بر عهده داشته باشند و باید در رعایت قواعد، حمایت از حاکمیت قانون و انجام آنچه درست است، پیشگام باشند. چین بر این باور است که حاکمیت و امنیت کشورهای خاورمیانه، از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس، باید محترم شمرده شود.»
دونالد ترامپ در جریان مذاکرات واشنگتن به شی درباره ارائه حمایت به ایران هشدار داده بود و سفیر آمریکا در چین روز جمعه گفت که شی اطمینان داده است چین چنین کاری نخواهد کرد. این هشدار پس از انتشار گزارش‌هایی مطرح شد مبنی بر اینکه پکن سامانه‌های موشکی پدافند هوایی قابل حمل توسط نفر را در اختیار ایران قرار داده و تهران نیز با کمک چین راه‌هایی برای دور زدن تحریم‌های مربوط به فروش نفت خود پیدا کرده است. در رابطه با نقش پکن در اختلافات میان تهران و واشنگتن، پکن اهرم‌های نفوذ قابل‌توجهی بر تهران دارد، اما با توجه به وابستگی خود به نفت ایران، انگیزه چندانی ندارد که از این اهرم‌ها به نفع واشنگتن استفاده کند.
ایران در اظهارات علنی هیچ‌یک از دو رهبر آمریکا و چین در روز پنجشنبه مطرح نشد، اما در گزارشی جداگانه اعلام شد که شی ابراز امیدواری کرده است آمریکا و ایران «هرچه سریع‌تر به مسیر حل‌وفصل مسائل از طریق گفت‌وگو و مذاکره بازگردند.» این گزارش هیچ نشانه‌ای از تعهد تازه چین برای کمک به تحقق این هدف ارائه نکرد. پیش از این نشست، سناتور جین شاهین، عضو ارشد دموکرات کمیته روابط خارجی سنای آمریکا، از ترامپ خواسته بود شی را تحت فشار قرار دهد تا شرکت‌های چینی را از ارائه تصاویر ماهواره‌ای و پشتیبانی هدف‌یابی به ایران، تأمین قطعات موشک و پهپاد و خرید نفت تحریم‌شده ایران بازدارد. دیدار روز پنجشنبه هیچ نشانه علنی‌ای از این موضوع ارائه نکرد که پکن با محدود کردن هر یک از این اشکال حمایت موافقت کرده باشد.
گرانت راملی، عضو ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، گفت: «چین در حال حاضر عملاً برای سرپا نگه داشتن حکومت ایران نقشی کلیدی دارد.» هفته گذشته، چین و روسیه قطعنامه پیشنهادی آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل را وتو کردند. این قطعنامه قرار بود مأموریت کارشناسانی را که بر پایبندی ایران به تحریم‌های سازمان ملل نظارت می‌کردند، برای یک سال دیگر تمدید کند. ۱۱ کشور به این قطعنامه رأی مثبت دادند و پاکستان و سومالی رأی ممتنع دادند. وتوی چین و روسیه به مأموریت این هیئت پایان داد، هرچند تحریم‌های اصلی همچنان برقرارند.
بر اساس گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا-چین، چین بیش از ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری می‌کند؛ آن هم اغلب با تخفیف قابل‌توجه. اگرچه این خریدها در جریان جنگ کاهش یافته‌اند، اما متوقف نشده‌اند. بر اساس داده‌های شرکت کپلر، واردات نفت چین از ایران در ماه آگوست به‌طور میانگین ۵۳۴ هزار بشکه در روز بوده است، درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز بود. بر اساس گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا-چین، ارزش صادرات نفت ایران به چین در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۱.۲ میلیارد دلار بوده است.
به نظر می‌رسد چین همچنین خطوط هوایی خود با ایران را علی‌رغم اعمال تحریم‌های جدید آمریکا علیه بخش هوانوردی ایران که از روز چهارشنبه اجرایی شد، باز نگه داشته است. یک پرواز شرکت ماهان از تهران روز چهارشنبه در گوانگ‌ژو فرود آمد. ادامه این پروازها برای ایران امکان حفظ ارتباطات تجاری و گردشگری با یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی خود را فراهم می‌کند؛ آن هم در شرایطی که سایر ارتباطات بین‌المللی ایران، از جمله با امارات متحده عربی، عراق، عمان، جمهوری آذربایشجان و دیگر کشورها، در حال قطع شدن هستند.
گرانت راملی، عضو ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، گفت: «از لحاظ تاریخی، پکن به‌ندرت از اهرم نفوذ خود در منطقه برای اهدافی استفاده می‌کند که مستقیماً به نفع چین نباشند. هر تعهدی که ترامپ در جریان این نشست از شی بگیرد، در بهترین حالت احتمالاً یک اقدام نصفه‌ونیمه در عمل خواهد بود.» چین همچنین راه‌هایی برای ادامه حمایت از ایران دارد، درحالی‌که هم‌زمان ظاهر دخالت مستقیم دولت چین را محدود نگه می‌دارد. پالایشگاه‌های کوچک خصوصی چین، موسوم به «تی‌پات»، بخش عمده صادرات نفت ایران به چین را پالایش می‌کنند.
راملی در این رابطه گفت: «ماهیت حمایت چین از ایران به شی امکان می‌دهد نوعی امکان انکار معقول داشته باشد. شی می‌تواند بگوید دولت چین ارسال تجهیزات و تدارکات به ایران را متوقف کرده است، درحالی‌که شرکت‌های چینی و نهادهای واسطه و طرف‌های ثالث همچنان به‌طور مستمر حمایت‌های دوکاربرده از ایران ارائه می‌کنند.» چین همچنان برای توانایی ایران در مقاومت در برابر فشار آمریکا نقشی محوری دارد و این نشست هیچ نشانه علنی‌ای ارائه نکرد که این وضعیت قرار است تغییر کند؛ و حتی اگر ترامپ پشت درهای بسته توانسته باشد از شی تعهدی بگیرد، حمایت چین از ایران از ترکیبی از سیاست‌های دولتی، شرکت‌های خصوصی و شبکه‌های واسطه و طرف‌های ثالث عبور می‌کند؛ مسئله‌ای که اجرای هرگونه توافق را دشوار خواهد کرد.
در همین رابطه، تابستان امسال، زمانی که ایالات متحده و ایران به توافقی موقت برای کاهش تنش دست یافتند، چین نقش خود را در آرام کردن اوضاع خاورمیانه برجسته کرد. پکن اعلام کرد که وزارت امور خارجه‌اش برای پیشبرد صلح، تماس‌های متعددی برقرار کرده و شخص شی جین‌پینگ نیز با ارائه پیشنهادهایی برای پایان دادن به درگیری‌ها، در این روند مداخله کرده است. در همان روز، هواپیمایی از چین در تهران به زمین نشست. ادعا شده که بر اساس داده‌های گمرک ایران، این هواپیما حامل محموله‌ای برای وزارت دفاع ایران بود که شامل قطعات الکترونیکی می‌شد؛ قطعاتی که می‌توان از آنها برای ساخت اجزای پهپادها و سیستم‌های هدایت موشک استفاده کرد. این گزارش مدعیست داده‌های گمرکی نشان می‌دهد که این محموله، یکی از حدود ۱۳۰۰ محموله حاوی قطعات با «کاربرد دوگانه» (نظامی و غیرنظامی) بوده که از ابتدای سال جاری میلادی تا پایان ماه ژوئن از چین به وزارت دفاع ایران ارسال شده است. دو روز پس از ارسال محموله قطعات الکترونیکی، بیش از دوازده محموله دیگر شامل قطعاتی به ارزش بیش از ۶ میلیون دلار که قابلیت استفاده در پهپادها را دارند، ارسال شد.
اگرچه تحریم‌های ایالات متحده صادرات نفت ایران را بسیار دشوارتر کرده، اما بخشی از آن همچنان به چین سرازیر می‌شود. بر اساس محاسبات شرکت کپلر، در هفته‌ای که پس از آغاز «عملیات طرد اقتصادی» سپری شد، حدود چهار میلیون بشکه نفت به چین تحویل داده شد. در همین حال، ماهان ایر، در هفته اول سپتامبر ۳۹ بار از چین به ایران پرواز کرد که دو برابر میزان قبل از جنگ است. به نظر می‌رسد بسیاری از پروازها فقط بر حمل بار متمرکز هستند و نه جابجایی مسافر؛ برای نمونه، بسیاری از پروازهایی که در اوایل سپتامبر ردیابی شد، برای رزرو در وبگاه این شرکت هواپیمایی در دسترس نبودند.
همچنین اخیرا در گزارشی به نقل از چهار منبع ادعا شده که تصاویر ماهواره‌ای و پشتیبانی اطلاعاتی ارائه‌شده از سوی گروه‌های چینی به ایران کمک کرده است تا کشتی‌ها را در تنگه هرمز تهدید کند و حملات دقیقی را علیه پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاورمیانه انجام دهد؛ این بخشی از بهبود چشمگیر توانایی ایران در هدف‌گیری اهداف طی چند ماه گذشته بوده است. این منابع که مجموعه‌ای از ارزیابی‌های اطلاعاتی اخیر آمریکا را تشریح کرده‌اند، مدعیند تصاویر ماهواره‌ای به ایران اجازه داد در ماه ژوئیه به یک پایگاه آمریکا در اردن حمله کند. به گفته یکی از این مقام‌ها، داده‌های جغرافیایی چین همچنین توانایی ایران را برای ردیابی کشتی‌ها در تنگه هرمز افزایش داده و در نتیجه احتمال موفقیت پهپادها و موشک‌های ایرانی در اصابت به اهداف بیشتر شده است. دو منبع دیگر گفتند این داده‌ها به ایران امکان داده است از پهپادهای گرما‌یاب نسبتاً ساده‌ای استفاده کند که قابلیت هدایت در میانه پرواز را ندارند؛ این اطلاعات با کمک به تعیین زمان مناسب پرتاب، این پهپادها را قادر می‌کند کشتی‌ها را تهدید کنند.
به گفته منابع، حمایت چین به توضیح این مسئله کمک می‌کند که چرا ایران در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با انجام موج‌های پراکنده حملات، به‌طور پیوسته دقت حملات خود را افزایش داده است؛ هرچند این منابع تأکید کردند که این تنها یکی از عوامل افزایش اثربخشی نظامی ایران است. روسیه نیز به تهران کمک کرده و برخی مقام‌ها تجربه رزمی فزاینده نیروهای ایرانی در جریان این درگیری را از عوامل مهم دیگر دانسته‌اند. مقام‌های آمریکایی می‌گویند تعیین دقیق دامنه کمک‌های چین دشوار است؛ از جمله به این دلیل که مشخص نیست آیا دولت چین دستور ارائه این کمک‌ها را داده یا صرفاً به‌طور ضمنی اجازه ادامه آنها را داده است. همچنین میان برخی مقام‌های آمریکایی درباره میزان کمک پکن اختلاف نظر وجود دارد.
یک منبع پنجم که با اطلاعات آمریکا آشنایی دارد، گفت گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد چین ترجیح می‌دهد اختلالات در تنگه هرمز که موجب افزایش شدید قیمت جهانی نفت شده است، پایان یابد؛ اما این حمایت اطلاعاتی، تاکتیک‌های جدیدی را برای ایران شکل داده است. واردات قطعات دوکاربرده از سوی ایران نیز با توجه به توانایی اخیر این کشور برای بازسازی توانایی‌های نظامی و پایگاه صنعتی خود، نگرانی مهمی برای مقام‌های آمریکایی محسوب می‌شود. یک مقام آمریکایی گفت: «بدون قطعات چینی، احتمال اینکه آنها بتوانند به جنگ ادامه دهند کمتر بود؛ مسئله تا همین حد ساده است.»
جمع‌بندی نرخ روز
با وجود فشارهای آمریکا و درخواست‌های مکرر واشنگتن از پکن برای همراهی در محاصره اقتصادی ایران، شواهد و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که چین همچنان به همکاری‌های خود با تهران ادامه می‌دهد. این همکاری‌ها شامل خرید بیش از ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران، تداوم پروازهای هوایی و ارسال محموله‌های حاوی قطعات دوکاربرده برای وزارت دفاع ایران است. به نظر می‌رسد پکن با وجود اظهارات دیپلماتیک، اهرم نفوذ خود بر تهران را به نفع واشنگتن به کار نمی‌گیرد و حتی حمایت‌های اطلاعاتی و فنی چین به افزایش توانایی‌های نظامی ایران کمک کرده است.
