هشدار مسعود نیلی: تعادل اقتصاد ایران در حال تغییر است؛ رشد بدون سرمایهگذاری پایدار نیست
به گزارش نرخ روز، مسعود نیلی، اقتصاددان، در همایش «چشمانداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» به تحلیل روند تاریخی رشد اقتصادی ایران پرداخت. او در این تحلیل، کیفیت رشد، نقش سرمایهگذاری، بهرهوری و تغییرات ساختاری اقتصاد کشور را بررسی کرد.
نیلی در ابتدای سخنان خود، اقتصاد ایران را در چهار دوره زمانی متمایز از نظر کیفیت و ماهیت رشد اقتصادی دستهبندی کرد. این دورهها شامل سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۶، ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۶، ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ و از سال ۱۴۰۴ به بعد میشوند.
او با اشاره به دوره نخست (۱۳۷۸ تا ۱۳۸۶) توضیح داد که در این بازه زمانی، بخشهای مختلف اقتصاد ایران حرکت متوازنتری را تجربه کردند. رشد بخش صنعت در سطح مناسبی قرار داشت، سهم نفت در رشد اقتصادی کمتر بود و بخش خدمات نیز با رشد همراه بود.
نیلی افزود که در این دوره، رشد سرمایه نیز در سطح قابل قبولی قرار داشت. نکته مهم این بود که رشد اقتصادی تنها از محل افزایش سرمایه ایجاد نمیشد، بلکه بهرهوری نیز نقش مهمی در افزایش تولید ایفا میکرد. او توضیح داد که اقتصاد ایران در این دوره توانسته بود با استفاده بهتر از منابع موجود، رشدی بیش از میزان افزایش سرمایه ایجاد کند.
این اقتصاددان در ادامه به دوره دوم (۱۳۸۷ تا ۱۳۹۶) پرداخت و گفت که در این فاصله، رشد اقتصادی ایران بیشتر بر پایه افزایش موجودی سرمایه شکل گرفت. به گفته او، در اقتصادی که حجم سرمایه افزایش مییابد، برای حفظ همان نرخ رشد گذشته باید سرمایهگذاری بیشتری انجام شود؛ بنابراین، رشد مبتنی بر صرف افزایش موجودی سرمایه، به تدریج با کاهش بازده مواجه میشود.
او تاکید کرد که در دهه ۹۰، پیش از شکلگیری شرایط کنونی اقتصاد ایران، برآوردها نشان میداد که دستیابی به رشد اقتصادی بالاتر از حدود ۱.۵ درصد برای اقتصاد ایران بسیار دشوار خواهد بود، زیرا نیازمند افزایش قابل توجه سرمایهگذاری بود.
نیلی با اشاره به کاهش شدید رشد اقتصادی پس از آن دوره، برای توضیح این اتفاق، توجه به متغیر موجودی سرمایه و کیفیت استفاده از آن را ضروری دانست. او اظهار کرد که در دوره نخست، رشد موجودی سرمایه حدود ۳.۲ درصد بود و این میزان سرمایهگذاری توانست رشد اقتصادی بالاتری ایجاد کند؛ زیرا بهرهوری سرمایه در سطح مناسبی قرار داشت.
اما به گفته او، در دورههای بعدی، اگرچه رشد موجودی سرمایه همچنان بالا بود، اما رشد اقتصادی متناسب با آن افزایش پیدا نکرد. نیلی توضیح داد که بخشی از سرمایهگذاریهای انجامشده به سرمایههای ناکارآمد تبدیل شد؛ مانند طرحهایی که برق مورد نیاز آنها تامین نشده، زیرساختهایی که امکان بهرهبرداری کامل از آنها وجود نداشته یا پروژههای نیمهتمامی که منابع زیادی را به خود اختصاص دادهاند. او تاکید کرد که مسئله اصلی تنها میزان سرمایهگذاری نیست، بلکه کیفیت و کارایی سرمایه ایجادشده اهمیت دارد.
این اقتصاددان با اشاره به دوره پس از سال ۱۳۹۷ گفت که از این دوره به بعد، هم رشد موجودی سرمایه و هم رشد اقتصادی با محدودیت مواجه شدند. به گفته نیلی، کاهش انباشت سرمایه نشان میدهد که تعادل اقتصاد ایران در حال تغییر است و کشور به سمت اقتصادی کوچکتر حرکت میکند.
او افزود که یکی از نشانههای این وضعیت، کاهش ظرفیت تامین مالی واقعی اقتصاد است؛ بهگونهای که حجم تامین مالی واقعی کنونی تقریباً با سطح سال ۱۳۸۳ برابری میکند. نیلی تاکید کرد که اقتصاد ایران در حال حرکت به سمت مقیاسی کوچکتر از گذشته است و تا زمانی که عوامل محدودکننده تغییر نکند، این روند ادامه خواهد داشت.
نیلی در بخش دیگری از سخنان خود به تاثیر نااطمینانی و تغییر انتظارات بر رفتار اقتصادی اشاره کرد و گفت: وقتی اقتصاد با افق نامطمئن مواجه میشود، فعالان اقتصادی طبیعی است که تمایل کمتری برای سرمایهگذاری بلندمدت داشته باشند. او افزود که هیچ کشوری نمیتواند در بلندمدت بدون رشد سرمایه، رشد اقتصادی پایدار ایجاد کند؛ زیرا سرمایهگذاری زمانی اتفاق میافتد که بازده اقتصادی و امنیت لازم برای فعالیت وجود داشته باشد.
این اقتصاددان با اشاره به برخی مشکلات مزمن اقتصاد ایران اظهار کرد که اقتصاد ایران سالها با ناترازیهایی در حوزه بودجه، نظام بانکی و انرژی مواجه بوده است. به گفته او، این ناترازیها در کنار سیاستهای انبساطی و غیرمحتاطانه، به تدریج فشارهای بیشتری بر اقتصاد وارد کرده است.
نیلی تاکید کرد که همزمان با افزایش وابستگی اقتصاد به درآمدهای نفتی، وابستگی سیاست خارجی و اقتصاد نیز افزایش یافت و این موضوع آسیبپذیری اقتصاد ایران را بیشتر کرد. او در ادامه گفت که از سال ۱۳۹۷ به بعد، تغییر انتظارات و کاهش اعتماد عمومی نسبت به سیاستگذار، یکی از عوامل مهم در رفتار اقتصادی مردم و سرمایهگذاران بوده است.
او تاکید کرد که بازگشت اعتماد، ایجاد ثبات و فراهم کردن شرایط امن برای فعالیت اقتصادی، پیششرط حرکت دوباره اقتصاد به سمت رشد است. این اقتصاددان در پایان سخنان خود با اشاره به شرایط سیاسی و منطقهای گفت که اقتصاد ایران برای بازگشت به مسیر رشد، نیازمند صلح، امنیت و ایجاد فضای مناسب برای تصمیمگیریهای بلندمدت است. او تاکید کرد که اقتصاد نمیتواند در شرایط دائمی نااطمینانی و تنش مسیر توسعه را طی کند و عبور از وضعیت کنونی نیازمند تصمیمهای جدی و اصلاح مسیرهای گذشته است.
جمعبندی نرخ روز
مسعود نیلی، اقتصاددان، با بررسی چهار دوره تاریخی اقتصاد ایران، به تغییر تعادل اقتصادی کشور و حرکت آن به سمت مقیاسی کوچکتر هشدار داد. او تاکید کرد که رشد اقتصادی پایدار بدون سرمایهگذاری مؤثر و باکیفیت امکانپذیر نیست و کاهش بهرهوری سرمایه و تبدیل آن به سرمایههای ناکارآمد، چالشهای جدی ایجاد کرده است. نیلی بازگشت اعتماد، ثبات و امنیت را پیششرط رشد مجدد اقتصاد دانست و بر لزوم صلح و فضای مناسب برای تصمیمگیریهای بلندمدت تاکید کرد.
