به گزارش نرخ روز، بررسی‌ها نشان می‌دهد که مسئله تشکیل سرمایه خالص در اقتصاد ایران سابقه‌ای طولانی دارد. در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰، تشکیل سرمایه خالص منفی بوده است؛ این وضعیت به این معناست که میزان سرمایه‌گذاری انجام‌شده حتی برای جبران استهلاک سرمایه موجود نیز کافی نبوده است. این روند در سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ معکوس شد و تشکیل سرمایه خالص افزایش یافت. با این حال، رشد این متغیر لزوماً به معنای افزایش متناسب ظرفیت تولید نیست. بخشی از این افزایش می‌تواند ناشی از «اثر جبرانی» باشد؛ یعنی اقتصادی که برای چند سال با کاهش سرمایه‌گذاری و ظرفیت‌های بلااستفاده مواجه بوده، در دوره بعد بخشی از این عقب‌ماندگی را جبران می‌کند، بدون آنکه الزاماً بهره‌وری یا فناوری بهبود یافته باشد. از سوی دیگر، عواملی مانند نااطمینانی، تحریم‌ها و افزایش هزینه سرمایه‌گذاری می‌توانند هم انگیزه برای سرمایه‌گذاری را کاهش دهند و هم کیفیت آن را تحت تأثیر قرار دهند. حتی تغییر سال پایه و نحوه اندازه‌گیری نیز می‌تواند در مقایسه ارقام سرمایه‌گذاری در سال‌های مختلف اثرگذار باشد. بنابراین، مسئله اصلی اقتصاد ایران تنها کمبود پس‌انداز یا پایین بودن حجم سرمایه‌گذاری نیست؛ بلکه پرسش مهم‌تر این است که چرا منابع موجود به سرمایه‌گذاری مولد، افزایش ظرفیت تولید و رشد پایدار تبدیل نمی‌شوند؟
این سوال از نوید رئیسی، پژوهشگر اقتصاد، درباره نوسان روند موجودی سرمایه خالص در سال‌های اخیر نیز مطرح شده است. جمع‌بندی نرخ روز روند تشکیل سرمایه خالص در اقتصاد ایران طی سال‌های اخیر نوسانات قابل توجهی داشته است. با وجود بهبود نسبی در دوره ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳، این افزایش لزوماً به معنای رشد ظرفیت تولید نیست و می‌تواند ناشی از اثر جبرانی باشد. چالش‌های ساختاری مانند نااطمینانی و تحریم‌ها همچنان بر کیفیت و انگیزه سرمایه‌گذاری تأثیرگذارند و پرسش اصلی بر سر تبدیل منابع موجود به سرمایه‌گذاری مولد باقی است.
