به گزارش نرخ روز، در پی اجرای آزمایشی طرح شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت سوخت اضطراری در 75 جایگاه منتخب تهران، برخی انتقادها درباره افزایش زمان سوخت‌گیری و معطلی رانندگان مطرح شد. اما بررسی کارشناسی نشان می‌دهد که این تغییرات اولیه، بدون در نظر گرفتن بار مالی سنگین قاچاق و سوءاستفاده‌های پیشین، تحلیلی ناقص است. هر سامانه‌ای در مرحله گذار نیازمند هماهنگی میان سخت‌افزار، شبکه ارتباطی و عادت‌پذیری کاربران است، اما منافع این طرح ارزش صرف چند ثانیه یا دقیقه زمان بیشتر را دارد.
کارت سوخت موجود در جایگاه‌ها از دهه 80 و هم‌زمان با استقرار سامانه هوشمند سوخت، صرفاً برای شرایط اضطراری مانند سوختن، مفقود شدن یا جا ماندن کارت شخصی راننده تعریف شده بود. با این حال، در عمل یک انحراف ساختاری رخ داد و سهم سوخت‌گیری با کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها به مرز 40 درصد از کل مصرف بنزین کشور رسید. این بدان معناست که از هر 10 خودرو، 4 خودرو با کارتی سوخت‌گیری می‌کردند که هیچ ردپایی از هویت راننده، شماره پلاک، زمان مشخص یا محل واقعی مصرف در آن ثبت نمی‌شد. این رویه «بی‌نام‌ونشان» نه‌تنها نقض احکام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی برای رساندن سهم استفاده از کارت سوخت شخصی به حداقل 95 درصد بود، بلکه دست سیاست‌گذار را در مدیریت مصرف در شرایط ناترازی به‌کلی می‌بست.
رویه گذشته کارت‌های اضطراری در جایگاه‌ها، بستری برای انواع تخلفات و نارضایتی‌های روزمره ایجاد کرده بود. متصدیان برخی جایگاه‌ها بر این کارت‌ها تسلط کامل داشتند و در ساعات شلوغی یا نیمه‌شب، به بهانه‌های واهی اتمام سهمیه کارت، از ارائه آن خودداری می‌کردند. همچنین، دریافت مبالغ غیررسمی و انعام‌های اجباری برای در اختیار گذاشتن کارت جایگاه به یک رویه معمول تبدیل شده بود. در سطح کلان، این رویه امکان برداشت‌های مکرر و نامحدود توسط افراد غیرمجاز، سوخت‌گیری‌های صوری برای بارنامه‌های جعلی و خروج بی‌رویه بنزین یارانه‌ای از شبکه رسمی و انتقال آن به شبکه‌های قاچاق را فراهم می‌کرد. در نبود ابزار ثبت هویت، تمایزی میان راننده واقعی و دلال سوخت وجود نداشت.
در طرح جدید، یکی از اهداف اصلی ایجاد پیوند مستقیم و برخط میان «تراکنش سوخت‌گیری» و «تراکنش بانکی» خریدار است. با الزام متقاضی کارت اضطرار به دریافت شناسه و تطبیق آن با کارت بانکی، برای هر تراکنش یک ردپای شفاف ایجاد می‌شود. این نگاشت داده‌ای فواید سیاستی مهمی دارد؛ از جمله حمایت هدفمند از ناوگان خدماتی مانند رانندگان تاکسی‌های اینترنتی، وانت‌بارها و خودروهای امدادی که می‌توانند بر مبنای کارکرد و پیمایش واقعی از اعتبارات حمایتی بهره‌مند شوند. همچنین، با خروج انحصار کارت از دست افراد و ثبت سیستمی تراکنش‌ها، دسترسی 24 ساعته به کارت اضطرار تضمین می‌شود و جایگاه‌ها نمی‌توانند به بهانه‌های واهی از ارائه آن خودداری کنند. در شرایط بحران یا ناترازی، حاکمیت می‌تواند جریان توزیع سوخت را به‌صورت هدفمند به سمت خودروهای امدادی و مصارف ضروری هدایت کند.
یکی از کارکردهای اصلی این سامانه، تولید داده‌های ارزشمند برای تحلیل الگوهای غیرعادی مصرف است. الگوریتم‌های سامانه هوشمند جدید می‌توانند مواردی نظیر سوخت‌گیری‌های پیاپی در بازه‌های زمانی کوتاه، گردش یک کارت بانکی در چندین نازل مختلف، یا حجم‌های غیرعادی مصرف در جایگاه‌های پیرامونی شهرها و مناطق مرزی را شناسایی و هشدار دهند. این شفافیت داده‌ای، گلوگاه اصلی قاچاق سازمان‌یافته بنزین را که پیش از این پشت نقاب «کارت اضطرار جایگاه» پنهان می‌شد، مسدود کرده و مانع از هدررفت منابع ارزی کشور می‌شود.
تجربه نشان داده است که هر اصلاحی در حوزه حامل‌های انرژی، بیش از موانع فنی، با مقاومت منافع شکل‌گرفته در اقتصاد غیرشفاف مواجه می‌شود. با شفاف‌شدن تراکنش‌ها و مسدود شدن راه خروج بنزین از شبکه، درآمد غیرقانونی برخی دلالان و متخلفان صنفی که سال‌ها از شکاف نظارتی کارت‌های اضطرار منتفع می‌شدند، به خطر افتاده است. از این رو، کارشکنی‌های هدفمند نظیر تعلل عمدی، بزرگ‌نمایی نواقص اولیه نرم‌افزاری، یا دامن زدن به صف‌های صوری برای القای ناکارآمدی طرح به جامعه، دور از انتظار نیست. هدف این جریان‌ها، واداشتن دستگاه‌های نظارتی و وزارت نفت به عقب‌نشینی از شفافیت و بازگشت به رویه گذشته است. این موضوع ضرورت ورود جدی‌تر تیم‌های بازرسی میدانی شرکت ملی پخش را برای مقابله با چنین کارشکنی‌هایی یادآور می‌شود.
در نهایت، واقع‌بینانه‌ترین پاسخ به دغدغه زمان سوخت‌گیری، اصلاح رفتار خود شهروندان است. اگر امروز دریافت رمز یک‌بارمصرف یا ثبت شناسه در کارت اضطرار چند دقیقه‌ای زمان می‌برد و با کارمزد هزار تومانی همراه است، منطقی‌ترین و سریع‌ترین راهکار، بازگشت به استفاده از کارت هوشمند سوخت شخصی است. راننده‌ای که کارت خود را همراه داشته باشد، بدون درگیری با سامانه شناسه‌دار کردن، بدون نیاز به تلفن همراه و کدهای پیامکی و بدون اتلاف وقت، سوخت‌گیری خود را انجام می‌دهد. کارت جایگاه متعلق به شرایط خاص است؛ با همراه داشتن کارت شخصی، هم در زمان خود صرفه‌جویی می‌شود و هم اجازه داده نمی‌شود سوخت یارانه‌ای کشور طعمه واسطه‌گری و تخلف شود.
جمع‌بندی نرخ روز
طرح شناسه‌دار کردن کارت سوخت اضطراری با هدف مقابله با سوءاستفاده و قاچاق بنزین یارانه‌ای آغاز شده است. این طرح با ایجاد شفافیت در تراکنش‌ها، امکان مدیریت هوشمند مصرف و حمایت هدفمند از ناوگان خدماتی را فراهم می‌کند. مقاومت‌هایی در برابر این شفافیت وجود دارد که ریشه در منافع غیرقانونی برخی دلالان و متخلفان دارد. استفاده از کارت سوخت شخصی، بهترین راهکار برای شهروندان جهت صرفه‌جویی در زمان و جلوگیری از تخلفات است.
