به گزارش نرخ روز، حمله‌ها به فرودگاه‌های سعودی، چشم‌انداز اقتصادی عربستان سعودی برای تبدیل این کشور به قطب خدمات هوانوردی جهان را با دشواری روبه‌رو می‌کند. این تحولات ضربه دیگری به جاه‌طلبی‌های عربستان سعودی برای تبدیل شدن به یک قطب جهانی هوانوردی وارد کرده است. عربستان سعودی در سال‌های اخیر میلیاردها دلار در یک شرکت هواپیمایی جدید و پروژه‌های زیرساخت فرودگاهی سرمایه‌گذاری کرده است تا با رقبای باسابقه خود در خلیج فارس رقابت کند و ریاض را به قطب جهانی هوانوردی تبدیل سازد. حملات هوایی نشان داده‌اند که این جاه‌طلبی‌ها تا چه اندازه آسیب‌پذیرند؛ آن هم در شرایطی که درگیری آمریکا و ایران همچنان یکی از مهم‌ترین کریدورهای جهان برای سفرهای هوایی بین‌المللی را مختل می‌کند. این حملات همچنین به خسارت‌هایی می‌افزاید که درگیری آمریکا، اسرائیل و ایران از ماه فوریه تاکنون به صنعت هوانوردی منطقه وارد کرده است. این درگیری هفت‌ماهه بارها به بسته شدن حریم‌های هوایی انجامیده و فعالیت شرکت‌های هواپیمایی و فرودگاه‌های خلیج فارس را مختل کرده است. حملات ممکن است تلاش‌های عربستان سعودی برای دستیابی به جایگاهی بزرگ‌تر در صنعت هوانوردی جهانی را پیچیده‌تر کند؛ آن هم درست در زمانی که این جاه‌طلبی‌ها تازه در حال شکل گرفتن بودند. این حملات در دوره‌ای پرمشغله از تقویم اقتصادی عربستان رخ داده‌اند.
این پادشاهی در حال آماده شدن برای میزبانی رویداد «ابتکار سرمایه‌گذاری آینده» در اواخر همین ماه است؛ کنفرانس اقتصادی شاخص عربستان که معمولاً مدیران وال‌استریت، سرمایه‌گذاران جهانی و بانکداران را جذب می‌کند. هم‌زمان، کنگره انرژی شورای جهانی نفت نیز روز یکشنبه در ریاض آغاز به کار کرد. رویدادهای دیگری نیز تحت تأثیر قرار گرفتند. برگزارکنندگان مجمع جهانی مِسک، کنفرانس سالانه‌ای که یک سازمان غیردولتی وابسته به ولیعهد آن را برگزار می‌کند، روز دوشنبه اعلام کردند که رویداد برنامه‌ریزی‌شده برای ماه آینده را لغو می‌کنند. یک شرکت سرمایه‌گذاری خصوصی نیز پس از آنکه بیشتر سخنرانان خود را از دست داد، روز سرمایه‌گذاران را که قرار بود این هفته در ریاض برگزار شود، لغو کرد. مدیرعامل این شرکت گفت: «حتی کسانی که در عربستان هستند هم باید به مشکلات بزرگ‌تری رسیدگی کنند.»
بر اساس اطلاعیه هوانوردی منتشرشده در وبگاه فلایت‌رادار۲۴، فرودگاه بین‌المللی ملک خالد سعودی به دلایل احتیاطی تا ۱۷ اکتبر (25 مهر) تعطیل خواهد ماند. سازمان کل هوانوردی غیرنظامی عربستان سعودی نیز به‌طور جداگانه تأیید کرد که تعلیق فعالیت فرودگاه تا زمان تکمیل بررسی‌های ایمنی و عملیاتی ادامه خواهد داشت، اما تاریخ مشخصی برای بازگشایی اعلام نکرد. این فرودگاه از زمان حمله روز شنبه تعطیل بوده است. حمله دیگری در روز یکشنبه یک کشته و ۱۱ زخمی بر جای گذاشت. حملات آخر هفته پس از دو حمله در ۸ اکتبر صورت گرفت که به کشته شدن سه شهروند سعودی و آسیب دیدن یک هواپیمای شرکت هواپیمایی سعودی، ساودیا، در روی زمین منجر شد. حمله روز شنبه که به کشته شدن ۱۳ نفر و زخمی شدن بیش از ۳۰۰ نفر انجامید، مرگبارترین حمله در این پادشاهی طی بیش از یک دهه گذشته بود. اختلال‌ها شرق عربستان سعودی را نیز تحت تأثیر قرار داد. سازمان کل هوانوردی غیرنظامی روز یکشنبه تأیید کرد که فرودگاه بین‌المللی ملک فهد در دمام هدف حمله قرار گرفته است و اعلام کرد که ارزیابی خسارت‌ها و بازرسی‌های ایمنی در جریان است. شرکت‌های هواپیمایی پس از حملات آخر هفته، تعلیق پروازهای خود را تمدید کرده‌اند.
اداره هوانوردی فدرال آمریکا روز یکشنبه به شرکت‌های هواپیمایی این کشور توصیه کرد هنگام انجام پرواز به عربستان سعودی یا عبور از حریم هوایی این کشور احتیاط کنند. این نهاد به فعالیت‌های نظامی و اختلال در سامانه‌های ناوبری اشاره کرد. این هشدار پس از آن صادر شد که آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا روز جمعه توصیه‌های هشداردهنده خود درباره حریم هوایی عربستان سعودی را گسترش داد. این حملات پس از آن صورت گرفت که حوثی‌های یمن در ۵ اکتبر به شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی هشدار دادند از حریم هوایی عربستان سعودی دوری کنند. این گروه روز یکشنبه هشدار خود به شرکت‌های هواپیمایی و مسافران را تکرار کرد. این حملات در شرایطی انجام شد که عربستان سعودی از تهاجم تازه دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن برای بازپس‌گیری مناطق راهبردی نزدیک تنگه باب‌المندب حمایت می‌کرد؛ مناطقی که حوثی‌ها در سپتامبر تصرف کرده بودند.
ریاض‌ایر، شرکت هواپیمایی جدید و دولتی عربستان سعودی، در ماه ژوئن پروازهای تجاری خود را آغاز کرد و در ابتدا به فرودگاه هیترو لندن و شهر جده پرواز داشت. این شرکت در سال‌های منتهی به ورودش به بازار با مجموعه‌ای از تأخیرها مواجه شده بود. ریاض‌ایر که متعلق به صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی است، قصد دارد پایتخت این کشور را به بیش از ۱۰۰ مقصد بین‌المللی متصل کند. این شرکت هواپیمایی که نخستین بار در سال ۲۰۲۳ معرفی شد، بخش مهمی از برنامه‌های ملی عربستان سعودی است؛ برنامه‌هایی که تبدیل این پادشاهی به مقصدی بزرگ برای گردشگری و قطب حمل‌ونقل را در بر می‌گیرند. ریاض برای رقابت با دبی و دوحه، سرمایه‌گذاری سنگینی در افزایش ظرفیت ناوگان هوایی و زیرساخت‌های فرودگاهی انجام می‌دهد و می‌کوشد خود را به یکی از قطب‌های اصلی اتصال شرق و غرب جهان تبدیل کند. عربستان سعودی در حال گسترش و ارتقای ظرفیت فرودگاه ریاض است تا شمار مسافران سالانه آن را تا سال ۲۰۳۰ از ۴۱ میلیون نفر در سال گذشته به ۱۲۰ میلیون نفر برساند. این پادشاهی در مقیاسی گسترده‌تر امیدوار است تا آن سال سالانه پذیرای ۳۳۰ میلیون مسافر هوایی باشد؛ بااین‌حال، حتی پیش از تحولات اخیر نیز امکان‌پذیری این برنامه‌ها زیر سؤال رفته بود، زیرا عربستان سعودی از هم‌اکنون با رقابت شدید قطب‌های باسابقه حمل‌ونقل هوایی در دبی و دوحه روبه‌رو است.
اد باستیان، مدیرعامل شرکت هواپیمایی دلتا ایرلاینز، هفته گذشته به شبکه سی‌ان‌بی‌سی گفت که این شرکت آمریکایی در حال بازنگری در برنامه پرواز خود میان آتلانتا و ریاض است؛ پروازی که قرار بود از ۲۳ اکتبر آغاز شود. او گفت: «ایمنی است که تصمیم نهایی را تعیین خواهد کرد.» وی افزود که دلتا به‌زودی تصمیم خود را اعلام خواهد کرد. این مسیر به‌عنوان نخستین پرواز مستقیم به ریاض که یک شرکت هواپیمایی آمریکایی آن را انجام می‌دهد، معرفی شده بود. سرمایه‌گذاری عربستان سعودی در صنعت هوانوردی، با وجود آشفتگی‌های کنونی، ادامه دارد. بلومبرگ در ۷ اکتبر گزارش داد که گروه ساودیا در حال پیشبرد برنامه‌های خود برای ثبت سفارش بزرگی از هواپیماهاست؛ هواپیماهایی که قرار است تحویل آن‌ها از سال ۲۰۳۱ آغاز شود. این خبر نشان می‌دهد که عربستان سعودی از برنامه‌های توسعه‌ای خود عقب‌نشینی نکرده است. بااین‌حال، این پادشاهی همچنان با موازنه دشواری روبه‌روست: از یک سو می‌خواهد به جاه‌طلبی‌های بلندمدت خود جامه عمل بپوشاند و از سوی دیگر باید به شرکت‌های هواپیمایی و مسافران اطمینان دهد که حریم هوایی این کشور همچنان امن است.
در رابطه با حملات به فرودگاه‌های سعودی، ده‌ها مسافر در صف ایستاده‌اند تا سوار پروازی به مقصد جده، در غرب عربستان سعودی، شوند. بسیاری از آن‌ها زائرانی هستند که عازم مکه‌اند. درحالی‌که یکی از مسافران، با لباس سفید ساده، خم می‌شود تا کیفش را از روی زمین بردارد، دوربین به‌شدت و ناگهان می‌لرزد. نوری سفید صفحه را پر می‌کند، آوار از سقف فرو می‌ریزد و مردم برای رسیدن به مکانی امن فرار می‌کنند. این صحنه که در تصاویر دوربین‌های مداربسته به شکلی تکان‌دهنده ثبت شده است، لحظه حمله مرگبار موشکی در روز شنبه را نشان می‌دهد؛ حمله‌ای که بخشی از صدها حمله‌ای است که این گروه از زمان شعله‌ور شدن دوباره درگیری چندساله در ماه ژوئیه، در سراسر پادشاهی سعودی انجام داده است. این حمله در فرودگاه بین‌المللی اصلی ریاض رخ داد و ۱۳ کشته و بیش از ۳۰۰ زخمی بر جای گذاشت. این حادثه از تشدید چشمگیر کارزار حکایت دارد؛ کارزاری که اکنون قلب برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ ولیعهد عربستان سعودی را هدف قرار داده است؛ برنامه‌ای که هدف آن تبدیل عربستان به مرکز منطقه‌ای امور مالی و برگزاری رویدادهاست.
فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض نقشی محوری در تحقق این اهداف دارد. دولت قصد دارد این فرودگاه را به‌طور گسترده توسعه دهد؛ آن هم در شرایطی که عربستان برای میزبانی رویدادهای جهانی، از جمله اکسپو ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴، آماده می‌شود. این فرودگاه همچنین پایگاه اصلی ریاض‌ایر است؛ شرکت هواپیمایی جدیدی که صندوق ثروت ملی عربستان از آن حمایت می‌کند و هدفش تبدیل ریاض به قطب حمل‌ونقل هوایی و رقابت با دبی و دوحه است. شان فولی، استاد تاریخ خاورمیانه در دانشگاه ایالتی میدل تنسی، گفت: «تردیدی اندک وجود دارد که حملات به فرودگاه‌های عربستان سعودی ... با هدف آسیب رساندن به جایگاه جهانی این پادشاهی و فلج کردن یکی از بخش‌های حیاتی برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ طراحی شده‌اند.» طبق گزارش روز یکشنبه فایننشیال تایمز، انتظار می‌رفت مدیران عامل شرکت‌های اکسون‌موبیل، توتال‌انرژیز، شل و بی‌پی در کنگره شورای جهانی نفت شرکت کنند، اما همگی پس از حملات از حضور در این رویداد انصراف دادند. شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان سعودی، روز دوشنبه در کنگره شورای جهانی نفت لحنی قاطع و چالش‌جویانه داشت. او در برابر حاضران که شمار افراد با پوشش به سبک غربی در میانشان کمتر از حد معمول چنین رویدادهایی بود، گفت: «واژه ترس در فرهنگ لغت عربستان سعودی وجود ندارد.»
بااین‌حال، در شرایطی که فرودگاه ریاض برای چند روز تعطیل شده است، ممکن است بسیاری از مقام‌های حوزه انرژی و دیگر مدیران تجاری که اکنون در پایتخت حضور دارند، مجبور شوند برای بازگشت به کشورهای خود از مسیر زمینی به کشورهای همسایه حاشیه خلیج فارس، مانند بحرین یا قطر، بروند و از آنجا پرواز کنند.
کارشناسان می‌گویند ناتوانی مکرر پدافند هوایی عربستان در محافظت از فرودگاه‌ها ممکن است در بلندمدت به تصویر بین‌المللی این کشور و توانایی آن برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی و گردشگران آسیب برساند؛ دو عاملی که برای موفقیت برنامه‌های اقتصادی ولیعهد حیاتی هستند. فارع المسلمی، پژوهشگر مؤسسه چتم‌هاوس، گفت هدف از حمله به فرودگاه‌ها وارد کردن بیشترین آسیب ممکن به زیرساخت‌های اقتصادی و اعتبار عربستان سعودی است. او گفت: «این موضوع بخش بزرگی از محاسبات است. عربستان سعودی چیزهایی برای از دست دادن دارد، اما آن‌ها چنین چیزی ندارند. اقتصاد همان حوزه‌ای است که احساس می‌کنند می‌توانند بیشترین آسیب را در آن وارد کنند.» یکی از مشاوران دولت عربستان اذعان کرد که حملات به فرودگاه‌ها به سرمایه‌گذاری خارجی و گردشگری آسیب خواهد زد؛ آن هم در سالی که از پیش پرتنش بوده است. او گفت: «گردشگری نخستین بخشی است که به‌شدت آسیب می‌بیند.» وی افزود که این حملات گردشگری مذهبی را متوقف نخواهد کرد، اما «سفرهای پردرآمد را متوقف خواهد کرد. سرمایه‌گذاری‌ها آسیب خواهند دید. سرعت فعالیت‌ها همین امسال هم کمتر شده بود. سرمایه‌گذاران خواهند پرسید: آیا تقاضایی وجود خواهد داشت؟ آیا این تأسیسات امن است؟ اگر سرمایه‌گذار حوزه انرژی باشید، از قبل هم نگران شده بودید.»
هیثم لنجاوی، استادیار علوم سیاسی در دانشگاه ملک عبدالعزیز در جده، استدلال کرد که روابط گسترده عربستان سعودی در سطح جهانی و اصلاحاتی که این کشور در چارچوب برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ اجرا کرده است، عواملی هستند که می‌توانند بر حوادث امنیتی غلبه کنند. او گفت: «اختلال در سفرها، در کوتاه‌مدت، مسئله‌ای لجستیکی برای برگزارکنندگان رویدادهاست؛ اما تاکنون به نظر نمی‌رسد که این اختلال‌ها سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی در کنفرانس‌های پیشِ رو را تغییر داده باشند.» او افزود که عربستان همچنان به ساخت هتل‌ها و محل‌های برگزاری رویدادها ادامه می‌دهد و ظرفیت فرودگاه‌های خود را گسترش می‌دهد. اما کریستین اسمیت دیوان، پژوهشگر ارشد مقیم مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، گفت: «تا زمانی که فرودگاه‌ها هدف حمله قرار می‌گیرند و امن نیستند، مردم به این کشور نخواهند آمد. وقتی نمی‌توانید از فرودگاه‌های خود محافظت کنید، نمی‌توانید اقتصادی با پیوندهای جهانی بسازید. اگر امنیت دوباره برقرار شود، نگرش‌ها تغییر خواهند کرد؛ اما امروز به نظر نمی‌رسد که این موضوع کاملاً تحت کنترل ریاض باشد.»
جمع‌بندی نرخ روز
حملات اخیر به فرودگاه‌های عربستان سعودی، از جمله فرودگاه‌های ملک خالد و ملک فهد، چالش‌های جدی برای جاه‌طلبی‌های این کشور در تبدیل‌شدن به قطب جهانی هوانوردی ایجاد کرده است. این حملات منجر به تعطیلی فرودگاه‌ها، لغو پروازها و هشدارهای بین‌المللی شده و بر برنامه‌های توسعه‌ای و جذب سرمایه‌گذاری خارجی تأثیر منفی گذاشته است. در حالی که عربستان سعودی بر ادامه سرمایه‌گذاری‌ها و برنامه‌های بلندمدت خود تأکید دارد، کارشناسان معتقدند که ناتوانی در تأمین امنیت فرودگاه‌ها می‌تواند به اعتبار بین‌المللی و اهداف اقتصادی چشم‌انداز ۲۰۳۰ آسیب برساند.
