راهبرد بازدارندگی یکجانبه تهران در منطقه؛ دلایل هدف قرار گرفتن کشورهای خلیج فارس
به گزارش نرخ روز، برخی تحلیلگران بر این باورند که ایران از کشورهای حاشیه خلیج فارس برای اعمال فشار بر واشنگتن استفاده میکند و همزمان از رویارویی مستقیم با نیروهای آمریکایی پرهیز دارد. این تحلیلگران میگویند با وجود افزایش خطرات تشدید تنش، هیچیک از دو طرف، چه از نظر اقتصادی و چه از نظر سیاسی در داخل کشور، بهراستی خواهان چنین وضعیتی نیستند. همزمان با تشدید حملات آمریکا علیه ایران، تهران نیز در حال پاسخگویی است و اهدافی را در سراسر کشورهای کرانه جنوبی خلیج فارس و اردن هدف قرار میدهد، اما از حمله به نیروهای دریایی آمریکا که در نزدیکی سواحل ایران مستقر هستند و همچنین اسرائیل خودداری میکند. این راهبرد به گفته تحلیلگران با هدف اعمال فشار بر رئیسجمهور ایالات متحده، بدون گسترش دامنه جنگ دنبال میشود. درحالیکه واشنگتن ایستگاههای راهآهن، تأسیسات برق، شبکههای مخابراتی و زیرساختهای آب آشامیدنی را در ایران هدف قرار داده، تأسیساتی در کویت و بحرین هدف قرار گرفته شده است. تحلیلگران نظامی میگویند این راهبرد از منطق خاصی پیروی میکند. به گفته یک تحلیلگر نظامی، هدف قرار دادن نیروهای دریایی آمریکا میتواند واکنش شدیدتر آمریکا را به دنبال داشته باشد. مسئله دیگر این است که هدف قرار دادن نیروهای دریایی از نظر نظامی دشوار است، زیرا این نیروها تحت حفاظت قرار دارند و از سامانههای پیشرفته پدافند هوایی برخوردارند. یک استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران استدلال کرد که آمریکا از کشورهای حوزه خلیج فارس، بهویژه کویت، برای هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی ایران استفاده میکند. در جریان دور نخست جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماههای مارس و آوریل، مقامهای ایرانی حملات به کشورهای خلیج فارس را اینگونه مستدل کردند که عملیات آمریکا از پایگاههای نظامی مستقر در خاک این کشورها انجام میشود. این روایت باعث عمیقتر شدن شکاف میان تهران و همسایگانش شده است. این استاد علوم سیاسی گفت قوانین بینالمللی به ایران حق میدهد علیه هر کشوری که حملات از خاک آن انجام میشود، دست به اقدام تلافیجویانه بزند. او تأکید کرد که کشتیهای جنگی آمریکا عمداً زیرساختهای غیرنظامی ایران را هدف قرار میدهند، زیرا واشنگتن «میخواهد خصومت میان کشورهای منطقه را عمیقتر کند و تلاش میکند پاسخ دادن برای ایرانیان را دشوارتر سازد». به گفته یک استاد علوم سیاسی دانشگاه کویت، تهران همچنان کشورهای خلیج فارس را هدف قرار میدهد، به این امید که این کشورها واشنگتن را برای پایان دادن به جنگ تحت فشار قرار دهند. با این حال، به باور او، این راهبرد بعید است موفق شود، زیرا رئیسجمهور ایالات متحده «پیش از آغاز این جنگ با کشورهای خلیج فارس مشورت نکرد و به توافقهایی که پیشتر حاصل شده بود نیز پایبند نماند». اگرچه این استاد نقش رئیسجمهور ایالات متحده در آغاز این درگیری را محوری میداند، بر اهمیت احیای مذاکرات از طریق میانجیها، خودداری کشورهای خلیج فارس از اقدام تلافیجویانه علیه ایران و ایجاد راهبردی برای هماهنگی جمعی تأکید کرد. او همچنین خواستار کاهش وابستگی به آمریکا برای جلوگیری از گسترش ناخواسته جنگ شد. او گفت کشورهای خلیج فارس باید پس از پایان جنگ کنونی، یک چارچوب امنیتی منطقهای جدید ایجاد کنند، زیرا این جنگ محدودیتهای اتکا به حمایت آمریکا را آشکار کرده است. یک استادیار گروه روابط بینالملل دانشگاه قطر نیز با ارزیابی استاد دانشگاه کویت موافق بود. او گفت نه آمریکا و نه ایران خواهان جنگی تمامعیار نیستند و هر دو طرف در انتخاب اهداف خود گزینشی عمل میکنند. این استادیار همچنین موافق بود که ایران عامدانه از حمله به نیروهای دریایی آمریکا خودداری کرده و در عوض به راهبرد اعمال فشار بر واشنگتن از طریق کشورهای خلیج فارس متوسل شده است؛ هرچند، احتمالا این راهبرد اثربخشی محدودی داشته است. این استادیار همچنین خودداری ایران از هدف قرار دادن هواپیماهای سوخترسان آمریکایی مستقر در فرودگاه بنگوریون اسرائیل را به تمایل تهران برای جلوگیری از گسترش جنگ نسبت داد. به گفته او، ایران در عوض کشورهای خلیج فارس را هدف قرار میدهد تا افکار عمومی داخلی را آرام کند، بهویژه که معتقد است این کشورها بعید است وارد جنگ شوند. او گفت اگر هرگونه حمله ایران موجب تلفات قابلتوجه غیرنظامیان در یکی از کشورهای خلیج فارس شود، وضعیت میتواند تشدید شود. او گفت تهران مصمم است آنچه را که یک معادله بازدارندگی یکجانبه توصیف کرد، تحمیل کند. این استادیار درباره تمرکز واشنگتن بر تنگه هرمز، باور دارد که هدف آمریکا این است که تنگه را از یک کارت فشار راهبردی در دست ایران به یک مسئولیت سیاسی برای این کشور تبدیل کند؛ زیرا به زعم آمریکا، تهران درحالیکه اقتصادش هزینه تشدید تنش را متحمل میشود، قادر نخواهد بود کنترل کامل تنگه را در دست بگیرد. او گفت حمله ایران به عمان تنها یک روز پس از سفر وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به مسقط، نشاندهنده شکست مذاکرات ایران و عمان است و همچنین بازتابدهنده تمایل تهران برای اعمال کنترل کامل بر تنگه، به جای تقسیم نفوذ با عمان، است. در همین رابطه، یک تحلیلگر مینویسد که در طول جنگ ایران با آمریکا، ضدحمله ایران عمدتاً کشورهای عربی نفتخیز حاشیه خلیج فارس را هدف قرار داده است. ایران بارها تأسیسات و داراییهای آمریکا و زیرساختهای انرژی را در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس هدف قرار داده است: بحرین، کویت، قطر، عمان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی. این حملات هزینه سنگینی به همراه داشته است: بر اساس برآوردی که یک شرکت در ماه آوریل ارائه کرده، هزینه خسارت واردشده به پالایشگاههای نفت، نیروگاهها و دیگر تأسیسات انرژی در جریان جنگ ممکن است به ۵۸ میلیارد دلار برسد؛ رقمی که آخرین دور درگیریها را دربرنمیگیرد. این هفته، یک نیروگاه مهم تولید برق و آب شیرینکن در کویت طی دو روز، دو بار هدف حمله قرار گرفت. در ابعادی گستردهتر، حملات ایران همچنین اعتماد و امنیت را در منطقه خلیج فارس خدشهدار کرده، گردشگری و سفرهای هوایی را در یکی از قطبهای مهم حملونقل جهانی مختل کرده و موجب شده است برخی از اتباع خارجی این منطقه را ترک کنند؛ اما با وجود آنکه رهبران کشورهای خلیج فارس حملات ایران به خاک خود را بهشدت محکوم کردهاند، از پاسخ نظامی خودداری کردهاند. یک پژوهشگر ارشد به این دلیل اشاره کرد که با وجود افزایش هزینههای جنگ، «تشدید بیشتر تنش با ایران هزینههایی را بر این دولتها تحمیل خواهد کرد که آنها حاضر به پرداخت آن نیستند». او گفت: «کشورهای خلیج فارس بخش قابلتوجهی از مشروعیت داخلی و بینالمللی خود را بر پایه چشماندازهای بلندپروازانه برای رشد، سرمایهگذاری، گردشگری، توسعه زیرساختها و ادغام عمیقتر در بازارهای جهانی بنا کردهاند. تشدید درگیری با ایران میتواند پروژههای مدرنسازیای را که این کشورها سرمایهگذاری سیاسی و مالی سنگینی روی آنها انجام دادهاند، به خطر بیندازد.» یک کارشناس خاورمیانه و سفیر پیشین نیز گفت کشورهای خلیج فارس میدانند که اگر وارد درگیری شوند، تنها به طولانیتر شدن جنگ کمک خواهند کرد. او گفت، برخلاف آمریکا که هزاران کیلومتر از ایران فاصله دارد، کشورهای خلیج فارس «کاملاً آگاه هستند که هر اتفاقی در آینده برایشان رخ دهد، ایران همچنان همسایه آنها خواهد بود». جمعبندی نرخ روز تحلیلگران معتقدند ایران با هدف اعمال فشار بر واشنگتن و پرهیز از رویارویی مستقیم، کشورهای حاشیه خلیج فارس را هدف قرار میدهد. این راهبرد، که به «معادله بازدارندگی یکجانبه» تعبیر شده، با وجود خسارات اقتصادی قابلتوجه به منطقه (حدود ۵۸ میلیارد دلار) و محکومیتهای بینالمللی، از سوی کشورهای خلیج فارس با پاسخ نظامی مستقیم مواجه نشده است. این کشورها به دلیل نگرانی از تشدید تنش و به خطر افتادن پروژههای توسعهای خود، از ورود به درگیری نظامی بیشتر خودداری میکنند و به دنبال ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقهای جدید هستند.
