پاکستان؛ از برنده میانجیگری تا خطر ورود به درگیری منطقهای
به گزارش نرخ روز، ازسرگیری درگیریها در منطقه خاورمیانه، عربستان سعودی را بار دیگر در معرض تهدید قرار داده است. این وضعیت، اسلامآباد را که بر نقش میانجیگرانه خود حساب باز کرده بود، در دوراهی دشوار دفاع از همپپیمان سعودی خود یا پافشاری بر تداوم نقش میانجیگرانه قرار داده است.چهار هفته پیش، پاکستان یکی از بزرگترین برندگان درگیری میان آمریکا و ایران به شمار میرفت. رئیس ستاد ارتش این کشور، فیلد مارشال عاصم منیر، ماهها میان واشنگتن، تهران و پایتختهای کشورهای حاشیه خلیج فارس در رفتوآمد بود. در چارچوب تلاشهای او، پاکستان میزبان نخستین مذاکرات حضوری آمریکا و ایران طی سالهای گذشته شد و به میانجیگری برای تفاهمنامه اسلامآباد کمک کرد. معاون رئیسجمهور ایالات متحده، جیدی ونس، در ماه ژوئن این تفاهمنامه را امضا کرد و ضمن تشکر از منیر، او را یکی از «افراد بسیار، بسیار مهم» در زندگی خود خواند.مذاکرات اسلامآباد و تلاش دولت پاکستان برای میانجیگری میان ایران و ایالات متحد، تنها رویداد دیپلماتیک در سطح بینالمللی نبود. این مذاکرات در داخل پاکستان نیز بیانگر روندی بود که در آن فیلدمارشال عاصم منیر بهسرعت از نردبان ترقی بالا رفت، تا جاییکه اکنون او در عمل به مرد شماره یک پاکستان بدل شده است.اسلامآباد یک شرکت لابیگری در واشنگتن استخدام کرد تا این حسن نیت را به همکاری دفاعی و سرمایهگذاری در بخش معادن تبدیل کند. شهباز شریف، نخستوزیر جمهوری اسلامی پاکستان، پس از آنکه تفاهمنامه میان آمریکا و ایران به عملیات نظامی عمده پایان داد، از «طلوع خورشید پیشرفت و شکوفایی» برای اقتصاد مزمن و تحت فشار پاکستان سخن گفت.از آن زمان، بخت پاکستان تغییر کرده است. درگیری میان واشنگتن و تهران از سر گرفته شده و دو هدف اسلامآباد، یعنی ایفای نقش بهعنوان طرف مورد اعتماد ایران و ضامن امنیت کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، بار دیگر با یکدیگر در تضاد قرار گرفتهاند.واضحترین آسیبپذیری تازه پاکستان در عربستان سعودی نمایان شده است؛ جایی که پایگاه هوایی پرنس سلطان در الخرج هدف قرار گرفته شد. این نخستین حمله مستقیم به خاک عربستان از ماه مارس تاکنون بود و تنها چند روز پس از آن انجام شد که حوثیها به سوی این پادشاهی موشک شلیک کردند و فرودگاه ابها در جنوب کشور را هدف قرار دادند.این تشدید تنش پس از آن رخ داد که نیروهای همپیمان عربستان به فرودگاه صنعا در یمن حمله کردند تا از فرود یک هواپیمای مسافربری ایرانی جلوگیری کنند. این حملات عملاً حق وتوی ریاض بر استفاده از حریم هوایی پایتخت تحت کنترل حوثیها را اعمال کرد.پس از حملات قبلی ایران به زیرساختهای انرژی عربستان، پاکستان جنگندهها و هزاران نیرو به این پادشاهی اعزام کرد. اخیراً نیز گزارش شده که اسلامآباد مستقیماً به تهران اعلام کرده که حملات به عربستان سعودی بهعنوان حمله به خود پاکستان تلقی خواهد شد. اظهارات شخصی شهباز شریف پس از این حملات نیز، حملات حوثیها به عربستان سعودی را نقض حاکمیت این کشور خواند که پاکستان «بهشدت آن را محکوم میکند» و در آن بر «حمایت تزلزلناپذیر» از امنیت ریاض تأکید کرد.این لحن با توجه به اینکه پارلمان پاکستان بیش از یک دهه پیش صراحتاً از درگیر شدن در جنگ یمن خودداری کرده بود، قابل توجه است. در آوریل ۲۰۱۵ هنگامیکه عربستان سعودی درخواستی تقریباً مشابه برای پیوستن پاکستان به ائتلاف تحت رهبری خود علیه حوثیها مطرح کرد، مجلس ملی پاکستان به اتفاق آرا رأی داد که «بیطرفی را حفظ کند.» محاسبات اسلامآباد تغییر نکرده است. اگر چیزی تغییر کرده باشد، تحولات اخیر تمایل پاکستان برای میانجیگری جهت دستیابی به یک صلح پایدار را بیشتر کرده است.اکنون گزارش شده که کویت نیز همان نوع تعهدی را از پاکستان میخواهد که عربستان سعودی پیشتر دریافت کرده است. رویترز هفته گذشته گزارش داد که اسلامآباد با کویت که در روزهای اخیر بارها شاهد حملات ایران به زیرساختهای خود بوده است، درباره یک توافق دفاعی گستردهتر وارد مذاکرات اولیه شده است؛ توافقی که به گفته یک مقام ناشناس دولت پاکستان، شامل «هزاران نیروی پاکستانی در داخل خاک کویت، جنگندهها، پهپادها، یک سامانه پدافند هوایی و دیگر تأسیسات مرتبط با دفاع» خواهد بود.یک مقام امنیتی ناشناس دیگر پاکستانی گفت این کشور «در این مرحله نمیتواند اعزام نیروهای رزمی را در نظر بگیرد.» این تردید نشان میدهد که انباشته شدن چندین تعهد دفاعی در کشورهای حلیج فارس که در تیررس ایران قرار دارند، حفظ سیاست موازنهگرایانه اسلامآباد را بسیار دشوارتر میکند. هر پیمان تازه، فضای پاکستان برای ادعای بیطرفی در تماس بعدی تهران را محدودتر میکند.پاکستان در جریان این جنگ دریافت زمانی که شرکای خلیج فارسی درباره توانایی این کشور برای ایجاد توازن میان تهران و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس تردید کنند، چه اتفاقی رخ میدهد. امارات متحده عربی در ماه آوریل یک وام ۳.۵ میلیارد دلاری را پس گرفت و بهطور بیسروصدا شروع به اخراج هزاران کارگر شیعه پاکستانی کرد. این اقدام بهطور گسترده بهعنوان تلافی در برابر گرایش ادراکشده اسلامآباد به سمت تهران در جریان میانجیگری تلقی شد. عربستان سعودی برای جبران این کسری ۳ میلیارد دلار وارد عمل شد، اما پیام روشن بود: بیطرفی پاکستان هیچکس را بهطور کامل راضی نمیکند و هزینه ناامید کردن هر یک از حامیان خلیج فارسی این کشور، میلیاردها دلار است.حفظ منافع اقتصادی، انگیزه اصلی پاکستان برای هدایت تلاشهای میانجیگرانه و پایان دادن به جنگی بوده است که اقتصاد طلبکاران این کشور را فلج کرده و مسیرهای تجاری تأمینکننده شبکه برق خود پاکستان را نیز خفه کرده است. پاکستان در بیستوپنجمین برنامه خود با صندوق بینالمللی پول قرار دارد؛ بیش از نیمی از درآمد مالیاتی این کشور صرف پرداخت بدهیهایش میشود. این کشور بهتازگی توانسته بود تورم خود را تثبیت کند که بسته شدن تنگه هرمز بار دیگر نرخ تورم را به محدوده دورقمی بازگرداند.در ماه مارس، هنگامیکه مرحله نخست جنگ جریان انرژی از تنگه هرمز را مختل کرد، اسلامآباد دستور تعطیلی دو هفتهای مدارس و اعمال هفته کاری چهارروزه را برای صرفهجویی در مصرف سوخت صادر کرد؛ اقداماتی که دولت اکنون اعلام کرده است ممکن است بار دیگر مجبور به اجرای آنها شود.اختلالی همزمان در دریای سرخ، مانند محاصره عربستان سعودی که حوثیها روز دوشنبه اعلام کردند، ضربهای شدید به امنیت انرژی پاکستان و در نتیجه اقتصاد این کشور وارد خواهد کرد. درحالیکه پاکستان بخش عمده سوخت مورد نیاز خود را از خلیج فارس وارد میکند، بسته شدن یک گلوگاه حیاتی دیگر همزمان ظرفیت جهانی کشتیهای نفتکش و هزینههای بیمه را در همهجا افزایش خواهد داد و قیمتهای بازار نقدی را که پاکستان همین حالا نیز برای پرداخت آن با مشکل مواجه است، بیش از پیش بالا خواهد برد.این وضعیت همچنین فشار بیشتری بر تعهدات دفاعی پاکستان در قبال عربستان سعودی وارد خواهد کرد، زیرا ریاض چنین بسته شدنی را تحمل نخواهد کرد. ریاض در بیانیهای اخیر متعهد شد با «تهدیدهای حوثیها علیه کشتیهای در حال عبور... قاطعانه و سریع» برخورد کند.هیچیک از این موارد به این معنا نیست که میانجیگری پاکستان اشتباه بوده یا سرمایه دیپلماتیک این کشور از بین رفته است. وزیر امور خارجه کویت هنوز هفته گذشته از پاکستان به خاطر «نقش سازنده و میانجیگرانه» آن تشکر کرد و اسلامآباد همچنان یکی از معدود کانالهایی است که واشنگتن و تهران، زمانی که وقت آن فرا برسد، از طریق آن میتوانند مذاکرات را از سر بگیرند. اما شرطبندی مشخص پاکستان، اینکه پایان جنگ به این کشور اجازه خواهد داد حسن نیت ایجادشده را از طریق تجارت و کمکهای مالی به دستاوردی پایدار تبدیل کند، هنوز به نتیجه نرسیده است.هر یک از این عوامل فشار عظیمی بر پاکستان وارد میکند؛ کشوری که اکنون بیش از هر زمان دیگری دلایل دارد تلاشهای دیپلماتیک خود را دوچندان کند تا مبادا بهعنوان یک طرف جنگی وارد درگیری شود.در رابطه با نقش میانجیگرانه اسلامآباد، نشریه فارن افیرز در یادداشتی نگاهی مثبتتر و خوشبینانهتر به نقش پاکستان و وضعیت آن در درگیریهای اخیر انداخته است:جنگ ایران تازهترین نمونه شکست قدرتهای بزرگ در متوقف کردن درگیریها بود. قدرتهای اروپایی، با وجود متحمل شدن پیامدهای اقتصادی شدید ناشی از بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، فراتر از اظهارات معمول ابراز نگرانی، نقش چندانی در پایان دادن به جنگ ایفا نکردند. چین، که در سال ۲۰۲۳ میان ایران و عربستان سعودی آشتی برقرار کرده بود و مدتها بر نفوذ نظامی و اقتصادی خود در خاورمیانه تأکید کرده بود، باز در حاشیه ماند. حتی هند نیز، با وجود سیاست خارجی چندهمسو که خود آن را مطرح کرده است، از پذیرش نقش میانجی خودداری کرد. در این خلأ، پاکستان وارد میدان شد.در بیشتر دو دهه گذشته، پاکستان در موقعیتی نبود که چنین نقشی را بر عهده بگیرد. نقش این کشور در جنگ آمریکا علیه تروریسم، منبع اصطکاک دائمی میان اسلامآباد و واشنگتن بود. روابط دو کشور پس از خروج آمریکا از افغانستان در سال ۲۰۲۱، بیش از پیش تیره شد. تا زمانی که منیر در سال ۲۰۲۲ فرماندهی ارتش را بر عهده گرفت، سمتی که او را به رهبر بالفعل پاکستان تبدیل کرد، بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند پاکستان در مسیر یک انحطاط نهایی قرار دارد. روابط این کشور با آمریکا بهبود نیافته بود، سیاست داخلی همچنان در آشوب بود، اقتصاد به مرز نکول بدهی نزدیک شده بود و کشور با شورشی رو به گسترش مواجه بود که رژیم جدید طالبان در افغانستان از آن حمایت میکرد.اما منیر توانست مسیر متفاوتی را در پیش بگیرد، بهویژه در عرصه روابط بینالملل. او روابط با واشنگتن را بازسازی کرد. جنگ ماه مه ۲۰۲۵ با هند نقطه عطفی در این تلاش بود. پاکستان در برابر رقیب بسیار بزرگتر خود ایستادگی کرد و با انجام حملات متقابل پاسخ داد و به منیر کمک کرد نظر مثبت ترامپ را به دست آورد و در پی آن، رابطهای گرمتر و شخصیتر از آنچه هر رهبر پاکستانی در یک نسل گذشته با یک رئیسجمهور آمریکا داشته است، ایجاد کند. او پیمان دفاع متقابل با عربستان سعودی را امضا کرد و کانالهای دیپلماتیک با ایران را تقویت کرد؛ اقداماتی که جایگاه منطقهای اسلامآباد را بیش از پیش ارتقا داد و دسترسی آن را گسترش بخشید.جمعبندی نرخ روزدرگیریهای اخیر در خاورمیانه، پاکستان را که پیشتر در نقش میانجیگر موفق ظاهر شده بود، در موقعیت دشواری قرار داده است. این کشور اکنون با چالش حفظ بیطرفی میان همپیمانان خلیج فارسی و ایران مواجه است، در حالی که منافع اقتصادی حیاتیاش به ثبات منطقه گره خورده است. افزایش تعهدات دفاعی و تهدیدات اقتصادی، فشار مضاعفی بر اسلامآباد وارد کرده و آن را به دوچندان کردن تلاشهای دیپلماتیک برای جلوگیری از ورود به درگیری نظامی وادار میسازد.
