به گزارش نرخ روز، در جریان سفر رئیس‌جمهور اوکراین به ترکیه، رئیس‌جمهور ترکیه یک بار دیگر آمادگی خود را برای میانجیگری اعلام کرد و گفت: «برای هموار کردن راه صلح، آماده‌ایم هرگونه تلاشی را که در توان داریم انجام دهیم.» با این حال، به نظر می‌رسد تلاش‌های آنکارا برای میانجیگری به نتیجه روشنی نرسیده و دسترسی ترکیه به روسیه به معنای توانایی تغییر محاسبات کرملین نیست.
ترکیه در شرایطی میزبان رئیس‌جمهور اوکراین شد که حملات به کشتی‌های تجاری در دریای سیاه افزایش یافته، امنیت کریدورهای صادراتی زیر سؤال رفته و تلاش‌های تازه‌ای برای بازگشت روسیه و اوکراین به میز مذاکره در جریان است. رئیس‌جمهور ترکیه در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با رئیس‌جمهور اوکراین، اعلام کرد: «مذاکراتی که ما بین اوکراین و روسیه برگزار کردیم نشان داده که می‌توان از طریق دیپلماسی به نتایج ملموسی دست یافت. امروز، ما می‌گوییم: در صلح عادلانه هیچ بازنده‌ای وجود ندارد.»
او با اشاره به اینکه خسارات و ویرانی‌های ناشی از جنگ هر روز در حال افزایش است، گفت: «بار دیگر به آقای زلنسکی و مردم اوکراین به خاطر جان باختگان این جنگ تسلیت می‌گویم. در گفتگوهای امروزمان، تلاش‌های اخیر برای دستیابی به صلح در اوکراین و وضعیت امنیتی در دریای سیاه را به طور کامل بررسی کردیم. خوشحالیم که ابتکارات برای پایان دادن به جنگ از طریق ابزارهای دیپلماتیک، به ویژه با تلاش‌های رئیس جمهور آمریکا، ترامپ، دوباره قوت گرفته است. ما به مذاکرات خود با طرفین برای برقراری مجدد امنیت ناوبری در دریای سیاه ادامه خواهیم داد.»
رئیس‌جمهور اوکراین نیز اظهار داشت: «ما با رئیس‌جمهور ترکیه توافق کردیم که روی کریدور غلات دریای سیاه کار کنیم. هدف ما تضمین ادامه وجود و عملکرد مؤثر این کریدور است. ما در حال آماده شدن برای قالب سه جانبه بین اوکراین، آمریکا و روسیه هستیم که برای نیمه اول نوامبر برنامه‌ریزی شده است. در مورد چشم‌اندازها و سایر امکانات این قالب، به ویژه امکان گنجاندن ترکیه و تمام اروپا در این فرآیند و همچنین امکان برگزاری جلسات در ترکیه، گفتگو کردیم.»
رئیس‌جمهور اوکراین با بیان اینکه در این دیدار درباره همکاری‌های دوجانبه بین ترکیه و اوکراین گفتگو کردند، افزود: «کشورهای ما متحدان طبیعی در زمینه دفاع و صنایع دفاعی هستند. این همکاری همچنان تقویت خواهد شد. ما در حال کار روی پروژه‌های صنعتی مشترک جدید و سایر پروژه‌های اقتصادی هستیم. توافقنامه تجارت آزاد بین کشورهای ما به اجرا درآمده است. این امر فرصت‌های جدیدی را برای مشاغل اوکراینی و ترکی ایجاد می‌کند.»
در سالیان گذشته، رئیس‌جمهور ترکیه از مهمترین حامیان منطقه‌ای رئیس‌جمهور اوکراین بوده است. ترکیه به اوکراین پهپاد فروخته، از الحاق کریمه انتقاد کرده و در عین حال، همواره به دنبال میانجیگری بوده است. در مرحله نخست میانجیگری سیاسی در سال 2022 میلادی، ترکیه در هفته‌های نخست جنگ توانست میزبان مذاکرات آنتالیا و استانبول باشد. این جایگاه از ترکیب چند عامل حاصل شد: عضویت در ناتو، روابط نزدیک با پوتین، حمایت سیاسی و نظامی از اوکراین، کنترل تنگه‌های بسفر و داردانل و تمایل آنکارا به حفظ استقلال عمل در سیاست خارجی. در آن مقطع، ترکیه می‌خواست از یک قدرت منطقه‌ای به بازیگری تبدیل شود که بدون حضورش امکان شکل‌گیری نظم امنیتی جدید در دریای سیاه دشوار باشد. اما مذاکرات استانبول در مارس 2022 به توافق نهایی منجر نشد.
مرحله دوم را باید میانجیگری موضوعی و توافق‌های محدود، قلمداد کرد. پس از ناکامی در دستیابی به توافق سیاسی جامع، ترکیه به‌جای آنکه تمام ظرفیت دیپلماتیک خود را به حل یک‌باره جنگ گره بزند، در پرونده‌هایی که امکان توافق محدود وجود داشت فعال ماند. مهمترین نمونه، ابتکار غلات دریای سیاه در ژوئیه 2022 با مشارکت سازمان ملل بود. این ابتکار امکان صادرات غلات اوکراین از بنادر دریای سیاه را فراهم کرد و استانبول را به مرکز عملیاتی یک سازوکار بین‌المللی تبدیل کرد. اما خروج روسیه از این توافق در ژوئیه 2023 نشان داد که ترکیه می‌تواند توافق را تسهیل کند، ولی نمی‌تواند یک طرف جنگ را به ادامه آن مجبور سازد. این تفاوت، مرز اصلی قدرت میانجیگری آنکاراست.
مرحله سوم، بازگشت به دیپلماسی در پیوند با امنیت دریایی است. دیدار 31 اکتبر 2026 رئیس‌جمهور ترکیه و رئیس‌جمهور اوکراین را باید در این مرحله قرار داد. ترکیه علاوه بر تلاش برای استفاده از فرصت جغرافیایی، به دنبال همکاری نظامی به شراکت صنعتی بلندمدت با اوکراین است. ترکیه در تولید پهپاد، سامانه‌های دریایی، خودروهای زرهی و تجهیزات دفاعی ظرفیت صنعتی دارد؛ اوکراین نیز تجربه جنگی، فناوری‌های موشکی و پهپادی، دانش مهندسی و توانمندی‌هایی در حوزه موتورهای هوافضا دارد. موتورهای اوکراینی در برخی پلتفرم‌های پهپادی ترکیه، از جمله آکینجی، نقش دارند. همکاری دفاعی، به‌ویژه تولید مشترک و توسعه فناوری، می‌تواند ترکیه و اوکراین را به یکدیگر وابسته‌تر کند. این همکاری دو پیامد دارد: اوکراین می‌تواند بخشی از نیازهای صنعتی و دفاعی خود را از طریق یک شریک نزدیک به میدان جنگ تأمین کند؛ ترکیه نیز می‌تواند از تجربه جنگ اوکراین برای ارتقای فناوری‌های دفاعی خود بهره ببرد.
جمع‌بندی نرخ روز
با وجود همه چالش‌ها و محدودیت‌ها، رئیس‌جمهور ترکیه در اوج عملگرایی، می‌خواهد ترکیه را به یکی از بازیگران نظم امنیتی پساجنگ اروپا تبدیل کند. اما با وجود روابط خوب بین آنکارا و مسکو، ترکیه نمی‌تواند نگرش و محاسبات کرملین را تغییر دهد و حتی در پرونده کریمه نیز بین ترکیه و روسیه اختلاف بنیادین وجود دارد. همکاری‌های دفاعی و صنعتی بین ترکیه و اوکراین نیز در حال تقویت است که می‌تواند نیازهای دفاعی اوکراین را تأمین و فناوری‌های دفاعی ترکیه را ارتقا دهد.
